Wheat
| Subclass of | Cereal, kumbu  |
|---|---|
| Part of | Russian cuisine |
| Has effect | wheat allergy, gluten-related disorder |
| Natural product of taxon | Triticum aestivum |
| External data available at URL | https://data.inra.fr/dataverse/root?q=wheat |
Laamadə shima karapka kajim karabe-a fatobe-a shiro Triticum gultində (/ˈtrɪtɪkəm/).[1] Nasha arǝmmaben, sandiya arǝmma nankaro baretin, sandidǝ kǝmbuwa dunya sammason faidatayin. Jili laamabe nowatadə-a hybrid-adə suronzan laama ngəwuro baretənadə (T. aestivum), spelt-a, durum-a, emmer-a, einkorn-a, kuru Khorasan au Kamut-a. Archaeologist ye bayanzəna laama də buro salak yin nasha Fertile Crescent yen baretə saa 9600 BC yedei.
Laamadə cidi kuralan baretin kəmbu gadeso'a kozənaro (hecta miliyon 219.5 au acres miliyon 542 suro saa 2024 yen). Kasuwu laamabe dunyabedə kasuwu gade samma kəltənadəga kozəna. Suro saa 2024 yen, laama dunyalan tətandində ton miliyon 799 (ton miliyon 881 koriya), adəye sha atam kən indimiro tətandin ngawo maizeben (masarro notəna North America-a Australia-alan).[2] Tun saa 1960 lan, laama-a arkəm gade-a dunyalan tətandində yakkəro cizəna kuru dawu karnu kən 21stben wurajinro təmatəna. Dunyalan məradə laamabedə tərayin dalil faida glutenbe nasha cidaram kəmbubero.
Laamadə shima awo faida'a carbohydratesbewo. Dunya sammason, shima futu kəmbu adammanabelan protein kəskabe suwudinmawo, shilan protein mbejidə kashi 13% yeyi, shidəwo atam gadeso'a gəremiya ngəwu amma nəmngalwo proteinbe gana (amino acid faida'a suwudin). Sa arkəmro kəmburo waljiya, laamadə shima awoa kəmbube ngəwu-a fiber-a suwudin. Nasha gana laa lan, gluten də shi do ne protein nguwu suro laama yen mbeji ma də, raksə kwasuwa celiac ye suwudin, awo do ne coeliac gənyi ma, gluten ataxia, kuru dermatitis herpetiformis.
Bayentə
A: Kǝska; B sǝmo masarbe bafǝna; 1 spikelet kawu kambil sǝdinro; 2 fal, kambil-a tartǝgǝ-a, kura-a; 3 kambil glumesbe mbeji; 4 stamens; 5 kambil; 6 a 7 ovaries lan nji juicebe mbeji; 8 kuru 9 nasha scarbe; 10 suro tada kǝskabe; 11, 12, 13 kusunyi, nǝmkura alabe kuru kuratǝ; 14 shi kamtǝdǝ, kuratǝna. Laamadə kajim duno'a datə dawu-dawuro səta kuruwuro saadəna. Dawunzǝdǝ kǝllata kuru ngǝwusoro kuli, kajim sǝdin. Kǝska fal lan furtu kada mbeji. Lambowa kuruwu kəpkata mbeji, cidiyanzadə stemdəga zakcin, fal sami joint woson. Sami stembedən kəla kambilbedə mbeji, suronzən kambil 20 səta 100ro saadəna mbeji. Kambil wo so suronzǝn nasha kongabe-a kamuwabe-a mbeji.[5] Kambil so dǝ karuwa lan pollinated, kashi 99% ma kozǝna lan pollination dǝ kǝlanzǝ lan pollinjin kuru gafsǝnama dǝ cross-pollination lan kara.[6] Kambildə suro glumes lambowa sənanayen gənatəna. Stamens indi (konga) a kuru (kamu) stigmas du diya glumes ye lan suluyin. Kambil so dǝ spikelets ro yakkata, falnza woso kambil indi lan sǝta arakkǝ ro sagǝdǝna. Carpel fertilized wo so arkəm laamabe au berrybero waljin; botany lan tada caryopsis ye, sha kusunyi lan bowotin. Arkəmdə yellow dinarre bajin; kəla arkəmbedə shiro ear gultin.[3]
Lambowa so dǝ suro shoot apical meristem yen suluyin futu telescoping ye lan hatta kǝnzambi ro faltin ro waljin, maananzǝ kambil ro waljin.[7] Lambo dareye kǝska laamabe sutuluyindǝ shima lambo alambewo. Shidə zauro kərau kuru shilan fotosintesis ngəwu lambowa gadea kozəna, shilan carbohydrate səmo wurajinro cin. Lardǝwa donyi kǝska dǝlan, lambo flag ye dǝ, lambo kǝn indimi a kǝn yakkǝmi ye dǝ, sandima carbohydrate nguwu suro arǝm ye dǝro suwudin; kəndaramma nzadə zauro faida'a kəska təmtəgəro.[8][9] Laama də zauro ajabba, shi donyi stomata nguwu mbeji sami (adaxial) lambo ye lan, cidiya (abaxial) ye dəro wumiya.[10] Adə shima awo donyi kəska gade so'a kozənaro baretəna dəwo.[11] Laama winterbedə lambo 15 sətayin suro bunduwu falyen, kuru laama springbedə 9 sətandin;[12] kəska winterbedə tillers 35 sətandin (futu) kəska falyin (cultivardəro wutəgəmen).[12]
Furtə laamabedə suro kəskawa barebe zauro cidiyazənaben kara, mita 2 (6 ft 7 in) ro saadəna.[13] Futu kǝska laamabe wurajin lan, kǝska dǝ duno gǝnatǝye suro furtunzǝyen sabcin, alamanna fructans yeyi, [14] shi donyi kǝska dǝro banazǝyin ma, cidiya kǝska baram ye lan, [15] amma kasuwu kate furtu wuratǝ-a kuru furtu donyi non-structural carbohydrate ye lan tuwandin ma mbeji. Furtə wuratəyedə shima awo donyi faida'a wo nasha kəska donyi baram lan faidatin ma, amma stem non-structural carbohydrate də shima awo donyi zauro faida'a wo suro lardə donyi kwasuwa ye lamar kura lan.[16]
Jili gade-gade lan, laama dǝ awned au awned gǝnyi. Awns tandodə taman arkəmye gojin,[17] amma laama awnsdə photosynthesis ngəlaro sədin lambowa kozənaro nasha nji faidatəben,[18] adə nankaro awnsdə ngəwuro laama jili kada lardəwa baram zauro konnuwalan baretindən lardəwa kawudo'a kozənaro. Dalil adə nankaro, jili awnedbedə zauro tartəyin dalil yanawu faltəben. Europe lan, laama ye kǝndaram nzǝ fulutǝna.[19]