Weak interaction
| Subclass of | electroweak interaction  |
|---|---|
| Stack Exchange tag | https://physics.stackexchange.com/tags/weak-interaction |
Suro fiziya nuclearbe a fiziya awowa sənanaben, kəltə duno ba, duno duno ba au duno nuclearbe, fal suro kəltəram diyau notənaben, gafsənadə sandima electromagnetism, kəltəram dunowa, kuru nəmkərawu. Shima diwalla kəltəram lamkate awowa sənana atomicbedə shidonyi kəla awowa radioactive betabe atomsbedəga baro sədinma: kəltəram duno badə nuclearbe yaktəga kuru nuclear fusionga sədin. Shi dawari ilmube kəla halnzəben kuru taasirnzəben loktuwalaan shiga quantum flavordynamics (QFD) lan bowotin; son yaye, kalma QFD də nguwuro faidatin ba, dalildə shima duno duno ba dəga asutin electroweak theory (EWT) lan.[1]
Duno duno ba də nəm cintə subatomic ye lan kara kuru diameter proton ye dəga cidiyanzə.[2]
Ngawo Shi Standard Model kəla awoa sənana physicsbedəye fasal fal suwudin kəla awoa electromagneticbe-a, duno-a, kuru duno-a asutəben. Kəlakəldə wajin sa awowa indi (haiyaro, amma mbu gənyi, reta integerbe spin fermionsbe) integer-spinbe falzaiya, duno gotəma bosonsbe. Fermions do suro awo’a fafaltəyen mbeji də, waneye buroye ro waljin (misallo, electrons, au quarks) au composite (misallo, protons au neutrons), amma nasha zauro cidiyazəna lan, awo’a kəltəram duno ba’a də, kate awo’a buroye lan kara.
Suro kəltəram duno bayen, fermions də raksə awoa duno gotəma yakkə faljin, sandima W+, W-, kuru Z bosons. Nəm nguwu bosons ye də zauro nəm nguwu proton au neutron ye də’a kozəna, shi do ne duno duno ba’a də’a kalkaljin ma.[3] Hayyamaro, dunodəga dunowaro bowotin dalildə shima dunonzə kəla nəmcintə ndasoson yayi tartiffa kada magnitudeben cidiyanzə duno electromagneticbedəga, shi kəlanzəma tartiffa magnitudeben cidiyanzə duno nuclearbedəga.
Kəlakəl duno’adə shima kəltəram donyi parity symmetry’a namjin ma, kuru adəgai lan, amma zauro gana, kəltəram donyi charge-parity symmetry’a namjin ma.
Quarks, shi donyi awoa kəllata alamanna neutrons a protons a, suro "flavours" arakkəben ishin – sami, cidiya, charm, ajabba, sami, kuru cidiya – shi donyi awoa kəllata dəro awonza cinma. Shi interaction dunowadə shidə gade suro shi quarksdəga kolzə lelenza gadero faljin. Faltə awowa anyibedə duno-gotəma bosonsbe shiro dawudin. Misallo, loktə beta-təluwobe bannatəlan, cidiya quarkbe suro neutronben faltə samin quarkbero kalakcin adəbe səkə neutron dəga protonro kalakcin kuru adəbe səkə shiro nur konnu lantərkibe təluwo a kuru nur konnu lantərkibe antineutrino təwandin.
Kəlakəl dunoadə zaumaro faidaa nasha kəltə hydrogenbe heliumro suro shillewuben. Dalildə shima proton (hydrogen) dəga kalaksə neutron ro kalaksə shidonyi proton gade’a ye kəlzə deuterium təwandin ma, adəye faida’a nasha nuclear ye kəltə helium təwandin ma. Saftə neutronsbedə banazəyin nuclei kərau shillewuwaben gartəlan.[3]
Kambo fermionsbedə alamaram dunowa loktuben bannatin. Ngaltə adəbe səkə radiocarbonbe loktə muwonjin, sau kabon-14 bannatə dunowa kəltəram nitrogen-14 belan. Kuruson raksə haske radiyobe suwudin, ngəwusoro faidatin suro haske tritiumben, kuru nasha shiro betavoltaics gultindəben [4] (amma haske radiumbedəga samənzənyi).
Duno electroweakbedə kasattəna kəla shidə duno electromagneticbe-a kuru duno duno-aro yakkata loktu zaman quarkbe dunya burobedən.