Virus
| Subclass of | microorganism, pathogen  |
|---|---|
| Has use | virovory |
| Facet of | virology |
| Taxon name | Virus |
| Taxon rank | domain |
| Parent taxon | Biota |
| Color | no value |
| Has effect | viral infectious disease, viral pneumonia |
| Studied by | virology |
| Hashtag | virus |
| Code of nomenclature | International Code of Virus Classification and Nomenclature |
| EntitySchema for this class | Entity schema not supported yet (E170) |
Kuli kwasuwabedə awo kasuwa suwudinma submicroscopicbe shido suro cellwa rowotəbedən basro waltəyinma.[1] Virusesdǝ kǝnǝnga samma soga suwudin, dabbawa-a kǝskawa-a lan sǝta kuliwa sənanaro saadəna, bacteria-a archaea-a kunten.[2][3] Viruses də suro dunyabe sammason mbeji kuru sandima jili awoa alagəlabe ngəwuwo.[4][5] Tun loktu virus buro salakbe asutənadən, shi virus mosaic tafabedə, suro saa 1890sben, jili virusbe 16,000 kozəna suro miliyon kadaben bayanna kəzəkkəro tədin.[6][7] Kǝra donyi virus be du virusology lan nowotu, ilmu donyi microbiology be du.
Sa kasuwadǝ sǝtayinro waljiya, celldo shiga sǝtayinmadǝ duwaro jili virus buroye duwu kada sutuluyin. Sa suro cell donyi kasuwa ye lan ba ma, aubiya cell donyi kwasuwa suwudin ma, virus dǝ suro lan mbeji, aubiya virions, suronzan (i) genetic material, i.e., molecules kuruwu DNA ye au RNA donyi garno protein ye donyi virus dǝye cidajin ma; (ii) awo donyi protein lan bowotin ma, shi donyi capsid lan bowotin ma du, shi donyi kareya donyi geneticbe dǝa nzǝliwojin ma; kuru loktu laan (iii) envelope diyabe lipidsbe. Zaye awowa virusbe anyiye helical-a icosahedral-a kəskelan səta gar tuskaataro saadəna. Jili virus be nguwu so virions nza zauro gana kuru optical microscope lan turin bawo, kuru nǝm kuranza bacteria ye kashi miya fal lan kara.
Hawardo kuliwa kwasuwabe virusbedǝ suro gargam fǝlangobedǝn kuwayayi asutunyi. Kuliwa virusbe laadǝ plasmidǝlan fǝlangono, sandidǝ alamaram DNAbe duwo kate cellwaben lezǝyinmawo. Kuliwa kwasuwabe gadesodǝ waneye bacterialan tǝwondo. Suro fǝlangoben, kuliwa kwasuwabe virusdǝ sandima diwal faidaa jinbe bowatalan, shido nǝmngǝwu jinbedǝa sǝrayin futu kǝnzambi jima'iyedǝa samunlan.[8] Virusesdǝ ilmuwu biologibe lasoye adǝ shima kənəngaro gozana, sawu sandidǝ kareya kǝnǝngabe gozain, reta retayin, kuru fǝlangzayin, alama alama kǝlâ cellbedǝn, sandido kambowo soro tartip do kǝnǝnga bayantinma mǝradǝtǝnama bawo. Sandidə alamaram laa mbeji amma sammaso gənyi nankaro, virusdə "organisms datəgəram kənəngabe"[9] kuru replicatorsro bayantin.[10]
Virusesdə futu kadalan tartəyin. Diwal kwasuwa gotəbe faldə shima dabbawa kwasuwa gozayinma shiro vectors gultindəmen: misallo, kuliwa kwasuwabe kuliwa doni nji kəskabe kəmbuzayinsoye kuliwa kəskalan səta kəskaro falzayin, alama aphidso; kuru virus donyi dabbawa lan tuwandin ma dǝ, kuli donyi bu gǝrjin ma dǝye gojin. Kuliwa kwasuwabe kada kasa-a səmtə-an kasamlan tartayin, suronzan kuliwa kwasuwabe influenzabe-a, SARS-CoV-2-a, kwasa kuiye-a, kwasa gana-a, kasuwa-a mbeji. Norovirus a rotavirus a, sandi donyi virus gastroenteritis suwudin ma du, diwal donyi ci lan tuwandin ma, musko lan ci lan tuwandin ma, aubiya kumbu a nji lan tuwandin. Dose kwasuwa norovirusbe donyi adamganaro kwasuwa suwudin dǝ awo 100 lan sǝtǝnyi.[11] HIV də virus kada do jima'i men kuru bu kwasuwaye lan tuwandin ma dəye falnza. Host cells donyi virus ye raksǝ kwasuwa suwudin ma du shima host range lan bowotin: adǝ virus donyi jili gana ro kwasuwa suwudin ma, aubiya virus donyi kadaro kwasuwa suwudin ma.[12]: 123–124.
Kasuwa virusbe dabbawalan təbandində awo tiyi kamye sədinma suwudin shi doni virusdəga baro sədinma. Nzəliwo tiyi kamyedə raktə kalimiye sawandin, sandi doni kasuwa virusbe taganasbero nzəliwo kunkunlan təbandənadə cin. Virus laa, suronzan HIV/AIDS-a, HPV-a, hepatitis-a suwudinma sodə, awowa tiyi kamye sədinma anyiga dabcin kuru kasuwa ngəwu suwudin. Kurunna antiviralbe jili kada tətandəna kuru kurunna antiviralbe 100 yeyi au sandi indi kəltə dunya sammason faidatin.
Ilmu asalbe Kuru wune: Kalimawa ngəwu -us lan dajin § Virus Kalima Nasarabe "virus" də kalma Latinbe vīrus lan kedo, shidəwo poison-a awowa gade-a awowa bannajinma-aro maanazə. Vīrusdə fərtə Indo-Europebe faldən kedo Sanskrit वि॒ष (viṣa), kuru Greek kurebe ἰός (iós), sandi sammaso maananza 'sum'. "Kuli kwasuwabe" faidatə buro salakbedə təlam Nasaraben suro saa 1398ben suro fasari John Trevisabe kitawunzə Bartholomeus Anglicusbedən fəlewono.[13][14] Virulent, suro Latinben virulentus ('sum'), zaman c.Saa 1400 lan. Ma'ana 'agent do kwasuwa kasuwa suwudin' də buro salak lan saa 1728 lan ruwotəna,[14] kawu Dmitri Ivanovsky ye saa 1892 lan virus so dəga asujinro. Latin-Bǝlin [18]). Siffa do viral ye də saa 1948 lan badiwono.[19] Kalma virion (plural virions), shi donyi saa 1959 lan tuwandin ma, [20] shi donyi faidata awo donyi virus ye fal lan tuwandin ma, shi donyi cell gade ro kwasuwa suwudin ma.[21]