Tuberculosis
| Subclass of | primary bacterial infectious disease, mycobacterium infectious disease, endemic disease, emerging communicable disease, notifiable disease  |
|---|---|
| Has cause | Mycobacterium tuberculosis |
| Has effect | Pott disease, pulmonary toxicity |
| Studied by | phthisiology |
| Health specialty | infectious diseases, pulmonology, phthisiology |
| Possible treatment | antituberculous drug |
| Disease transmission process | airborne transmission |
| Hashtag | Tuberculosis |
| Published in | Annals of Internal Medicine |
| Relates to sustainable development goal, target or indicator | Target 3.3 of the Sustainable Development Goals |
| ICPC 2 ID | A70 |
Kwasa tiyibe (/tjubər-/ TEW-bər-; TB), kuru shiga suro jamaben "kərmu bəl" lan nowotə, au gargamlan shiga kəmbulan faidatin. Kuli kwasuwa tiyibe (MTB) bacteria.[1] Tuberculosisdə buro salakkin fufuwaro kwasuwa suwudin, amma nasha tiyibe gadero tartəyin.[2] Kasuwa nguwuso alamaramnza ba, loktu adəlan shiga tuberculosis inactive au latent lan nowotə.[3] Kasuwa gana laa suro kwasuwaben dasagənadə kwasuwa shiro active gultindəro waljin, kurun tədinbaro waljiya, raksə kwasuwa suwudin.[1] Alama’a do TB active ye də sandima kasa’a do bu’a, kawudo’a, zungu bənye’a, kuru nəm kura’a.[1] Infection donyi nasha gade lan tuwandin ma dǝ alama kada suwudin.[5]
Tuberculosis də kam fal lan kam gadero tartəyin kasam men sa am do TB suro fufunzayen mbeji də kasa, tufa, mana, au sətə.[1][4] Am donyi TB latentbe mbeji dǝ kasuwa dǝga tarzayin ba.[1] Kasuwa donyi latent gultin dǝ shima am donyi tiyi nza lan faidajin ma.[1] Jaraptəwa TBbe kura-kura yakkə mbeji: jarabtə interferon-gammabe (IGRA), jarabtə kadiyibe tuberculinbe, kuru jarabtə nucleic acidbe ngəwutəbe (NAAT).
TB faitəyedə suronzən am doni tajirwa ngəwu'a dəga ngaltə-a, kwasuwa dəga datəgəram lan asutə-a kuru kurun dio-a, kuru kalimi bacillus Calmette-Guérin (BCG) ye lan kalimi kənjo-a mbeji.[8][9][10] Sandi donyi tajirwa nguwuwa dǝ sandima fatowa, na cidabe, kuru kǝla kǝl am donyi TB mbeji ma.[9] Kurunna diwodə kurun antibiotics kada loktu kuruwuro faidatə məradəzəna.[1]
Kasartəna kəla kwata fal nəm nguwu am dunyabe, alamanna am biliyon 2 yeyi, TB latentbe mbeji.[11] Suro saa 2024 yen, kwasuwa TB ye də am miliyon 10.7 ro saadəna kuru am miliyon 1.23 ro kərmu suwudəna, adəye shima dalil kərmuye kura do awo kwasuwa suwudin ma dunya samma son.[1]
Kasuwa tiyibedə adamganalan mbeji zaman kureben.[12] Suro saa 1800s yen, sa sha faidatəro notənadən, TB də shima dalil kərmu samma Europe lan.[13] Nəm nguwu (kasuwa bəlin) kuru nəm nguwu (kasuwa samma) TB yedə zauro fulutəna suro karnu kən 20th yen, dalil bəladiya ngalwotəgə-a, kurun antibiotics faida'a fantə-a, kuru kalimi BCG ye fəletə-a nankaro.[14] Son yaye, saa 1980 lan, antibiotic resistance də awo do ne zauro nguwujin ma, shi do ne kurun kadaro resistance tuberculosis ye suwudin ma.[1][15]
Loktu: minti 2-a second 15-a.2:15Subtitles mbeji.CC Kasarrata bidiyobe (ruwo) Gargam Hawar kura: Gargam kwasuwa tiyibe
Mummy Egyptbe suro fato kareya adabe gənatəbe Britishbedən – shiro tubercular decay gultində shilan təbandəna. Kwasa tiyibedə tun zaman kureben mbeji.[16] Gabcino shilabe fəlezəna am laa kawu gargambedən (4000 BC) TB mbeji, kuru kulashiwube tubercular decay suro shila mummies Egyptbedən saa 3000 səta 2400 BC ro saadənadə fəlezana.[17] Kulashi geneticbe bayanzana kəla bacteria TB-ye samunnam mbeji suro South Americaben saa 140 ADben.[18]
Asutǝ Richard Morton ye suro saa 1689 lan, pulmonary donyi tubercles a kəllata də, [19] alama’a kada nankaro, TB də kwasuwa falro asutənyi sai saa 1820s lan. Benjamin Marten ye suro saa 1720 yen wono, awo do ne faidatəye də awo do ne microbes lan bowotin də shima am do ne kamanza karəngə lan dasayin dəye tarzayin.[20] Saa 1819 lan, René Laennec ye wono, kasuwa tiyiye də shima dalil kasuwa tiyiye suwudin wo.[21] J.L. Schönlein ye buro salak lan su "kwasuwa tiyibe" (Jamus: Kwasa tiyibe) suro saa 1832 lan bakkono.
Saa 1865 lan, Jean Antoine Villemin ye fəlezəna kwasuwa tiyiye də raktə amso lan dabbawa ro kuru kate dabbawa yen faltin.[24] Kulashi Villeminbedə suro saa 1867-a 1868-aben John Burdon-Sandersonbe tawatsəgəna.
Robert Koch shima kwasa kasuwa tiyibedǝ asuzǝna.
Robert Koch ye kwasuwa tiyiye suwudin də asuzə kuru bayanzəna, M. kwasuwa tiyiye, yim kawu 24 kəntawu March saa 1882 lan. Suro saa 1905 lan, shiro Nobel Prize suro Physiology au Liitaben cedo kəla awo shima adəben.[28]