Subi
| Subclass of | physical object, material  |
|---|---|
| Has effect | Magnetic field |
| Defining formula | |
| MCN code | 8511.20.10 |
| Unicode character | 🧲 |
Subidə shima kare au awo laa shilan magnetic field sutuluyinmawo. Shi magnetic field adə turinba amma shima awoa magnetbe nowatadəga suwudə: dunodəwo awoa gade ferromagneticbedəga gərzəyinma, misallo suso, suso, nickelso, cobaltso, gadeso-a kuru awoa gadesodəga gərzəyin au dujin.
Suwuram dəwo abadanro waljinmadə shima awo doni kare shiro magnetized gultindəlan tətandəna kuru suwuram kəlanzəbe dəga sutuluyin. Misal kullumyedə shima magnet frijibe shilan faidatə ruwo kəla cinna frijiben gənatin. Karewa do subi yero kalaktəyin ma, sandi donyi zauro subiye matcin ma, sandiya ferromagnetic (au ferrimagnetic) lan bowotin. Suronzan awowa suye-a, nickel-a cobalt-a kuru alloynza-a, alloy laa su cidibe-a, kuru awowa alamen tuwondinma alamanna lodestone-a. Shi ferromagnetic (kuru ferrimagnetic) karewadə sandima basdəwo magnetro hangalnza kalakcinmawo kuru sandiya magneticro gotin, awowa gade sammaso dunowaro jawawu sadin kəla magnetic fieldben, jili magnetismbe gade kadaben.
Karewa ferromagneticbedə yaktin karewa "təlala" alamanna su annealedbe, shidonyi subibe amma subiro dajinba, kuru subibe "cibbu" karewa, shidonyi sədinma. Suwuram abadanbedə karewa ferromagneticbe "cibbu" lan tətandin alamanna alnico a ferrite sandidəga sasərtə taganasbe suro suwuram dunowaben loktə tandoben garnza microcrystallinebedəga kalkaltəro, adəbe sandiya zauro zauro sədin demagnetize diwolan. Saturated magnet dəga demagnetize diwo nankaro, magnetic field laa faidatə mburo walzəna, kuru shi gaworam adəbe duno karewadəbe lan kara. Karewa "cibbu" də dunonza nguwu, amma karewa "təlala" də dunonza gana. Duno magnetbe sammaso ngaltin loktu magneticbedən au, karno gaden, jumla magnetic fluxbe shilan təbandində. Duno magnetismbe fatobedə suro karewaben ngaltin futu magnetizationnzəben.
Electromagnet də sha waya coil ye lan tətandin shi do ne magnet ro waljin ma sa lantarkiye kozəna lan amma magnet ro waljin sa lantarkiye dajiya. Nguwusoro, coil dəga kəltəram awowa ferromagneticbe "təlala" alamanna su kəske, shi donyi zauro magnetic field donyi coil dəye sətandindəga ngalwozəyin.
Fodutə-a fuwutə-a Hawar kura: Gargam dawari ilmube lantarkibe Kuru wune: Gargam magnetismbe Am kurebedə kəla magnetismben səlina na lodestonesben (au magnetite) sandidəwo alamaram sube suye. Kalima magnet də suro təlam Nasaraye dawuye lan gowotə, dareram lan Greek lan gowotə. Lodestones, raksa sawartədə, sandima compass magneticbe buro salakbewo. Bayan buro salakbe kəla magnetsben nowatadə kuru kareyanzasodə sandima Anatolia-a, India-a, China-a saa 2,500 kozənalan.[1][2][3] Halla lodestonesbe-a kuru nəmkamza su-adə Pliny the Elderbe suro kitawunzə Naturalis Historiaben ruwozəna suro karnu kən tilomi ADben.[4]
Suro karnu kən 11th Chinaben, asutəna kəla su konnuwa kimedəga təmtəgəlan shidonyi dunyabe magnetic fieldnzədəga kəllatadə sudəga abadanro magnetized sədin. Adəye fuwutə komfas zawal manəm kurube suwudəna, futu Dream Pool Essays suro saa 1088ben bayantənadə.[7][8] Karnu kən 12th səta 13th AD ro saadənan, compass subiye faidatin zawal manəm kururo China-a, Europe-a, Arabian Peninsula-a nawa gade-a lan.[9]
Suwuram sakdə kəlanzəga magnetic fieldnzən demagnetize sədin. Adəga kəriwutə nankaro, suwuram fəryedə Daniel Bernoulli suro saa 1743 lan sətandə. Suwuram fəryedə suwuram dəga dabcin futu lai suwuramdəga pole gadero kalakcinlan.[11]
Suro saa 1820 yen, Hans Christian Ørsted ye liwula komfas ye də lantarki lantarkiye karəngənzəye sha lejin sə səbandəna. Suro saa falben André-Marie Ampèrebe fəlezəna sudə raktə magnetictin shiga suro awo konnu lantərkibe lan təkkin.[12] Adəbe səkə William Sturgeonbe su lantarkibe suro saa 1824ben tando badiwono.[7] Joseph Henry waltə fuwuzəgəna electromagnet dəga kare kasuwubero kalaksəna saa 1830-1831 lan, amsoro kən auwalmiro mundə subiye dunowa fando cido. Suro saa 1831 lan shiye awo do ne ore ye yakcin ma garzəna shi do ne lantarkiye raksə pound 750 (340 kg) hafcin ma.[13]