State of matter
| Subclass of | categorical value  |
|---|---|
| Part of | phase |
| Is metaclass for | matter |
| Has list | list of states of matter |
Suro physicsben, kəndaaram matterbe au fasal matterbedə shima jili gade-gade shilan matterdə mbejiwo. Kəndaaram matterbe diyau turin suro kənənga kullumyen: cibbu, nji, gas, kuru plasma.
Kəndaram gade-gadedə futu awoa sənanadəbe (atoms, molecules, ions, electrons) tartiptənadən gayirtin, kuru futu sandi sammason kəndozayinna. Suro awo cibbuben, awoa sənanadə zauro kəltə kuru na noatalan gənatəna, awodəro zadə-a nəmngəwu-a cin. Suro awo njibedən, awoa sənanadə na falro karəngə amma raksa kamanza kozayin, awodəbe kolzə nəmngəwunzə kalkalro sədin kuru shiye zaye awo shiro container gultindəro faljin. Suro gasben, awoa sənanadə kamanza cintəzana kuru futu kəlanzaben lezayin, awodəga kolzə tartəyin kuru zadə-a nəmngəwu-a awo suronzən dagənadəga təmzayin. Plasmadə gas'a samun, amma suronzən awoa chargedbe mbeji (ions a kuru free electrons a) sandidəwo namtə kəlanzaben lezainma kuru lantarki-a magnetic-aro jawawu cinma.
Ngawo kəndaaram kurebedən, kəndaaram gade kada mbejiro nowata. Laaye kate awowa adaben kara; misallo, crystals njibedə alamaram awoa cibbube-a awoa njibe-a fəlejin. Laaye cotto jili gade-gade wakilzayin. Kəndaram magneticbedə, misallo, futu atomsbe tartiptənadən gənyi, amma kəla futu loktuwa magneticbedən kara (spins). Suro awo cibbuben yayi na atomsodə nazarunzalan kara, kokortində diwalla gade-gaden fasaltin, adəbe səkə kəndaram subibe alamanna ferromagnetism au antiferromagnetism kudo.
Kənəngawa laadə cidiya kəndagəram zaumaro zaulan wakajin, misallo Bose-Einsteinbe kawudonzə a kuru Fermionicbe kawudonzəa (indiso suro zaumaro amusuben), awo neutronbe bannajinna (suro zaumaro nəmkərawuben), kuru quark-gluon plasma (suro duno zaumaro ngəwuben).
Shi kalma phasedə loktuwalaan shilan faidatin kəndaaram awoaben, amma mowonjin awo kəllata faldəbe phases gade-gade sədin sandidəwo kəndaaram awoa fallen dasagənadəga. Misallo, kankaradə shima kəndaaram njibe cibbuwo, amma fasal kankarabe kada mbeji kuru garnza kristalbe gade-gade, sandidəwo pressure-a temperature-a gade-gaden təbandin.
Kəriyewa kureye diyau Cibbu Hawar kura: Solid
Futu kəskelan awowa sənana suro kəndaram cibbuben – sandidə kamanzaro karəngənro kəllata. Suro awo cibbuben, awoa sənana (ions, atoms, au molecules) sammaso karəngəro kəllata. Dunowa ndikate awowa sənanabedə zauro dunowa kuru awowa sənanadə raksa kəlanzaro lezayinba amma raksa vibrate bas sadin. Sawu adǝbero, awo cibbudǝ kalkal, zadǝnzǝ tawadǝga, kuru nǝmngǝwunzǝ tawadǝga. Awowa cibbuwadə raksa zadənza falzayin duno diyabe baslan, misallo loktu namtə au kamtəlan.
Suro awoa cibbuwa kristallineben, awoa sənanadə (atoms, molecules, au ions) sandiya futu tartipkataro, waltə-waltəyin. Garno crystalbe kada mbeji, kuru awo faldə raksə garno fal kozənaro waljin (au solid phase). Misallo, sudə tiyinzə dawu-dawu cubicbe na temperature cidiya 912 °C (1,674 °F), kuru fuska-dawu cubicbe kate 912 a 1,394 °C (2,541 °F). Kankaradə shilan gar crystalbe nowata mewun lokko uwur mbeji, au phases cibbube mewun lokko uwur, shidəwo temperature-a pressure-a gade-gaden mbejidə.[1]
Manzar-a kuru awoa gade non-crystalline-a, awoa cibbu amorphousbe-a tartip kuruwu barodə sandima kəndaaram cidibe kalkaltəgəbe gənyi; adə nankaro sandiya cidiyan kəndaaram awoa kurebe gənyiro bayantəna.
Awowa cibbu sodə yitəlan awo cibburo faltin, kuru awoa njiyedə kankaramen awo cibburo faltin. Solids də raksa daataro gas ro faltin diwal sublimation yen, kuru gas də raksa faltin daataro awo cibbu ro waljin diwal deposition yen.
Nji Hawar kura: Nji
Futu kəskelan awowa sənana suro kəndaram njibedən – raksa lezayin kuru zadədə falzayin. Shi awo njiye də shima awo do ne təmman təmman təmman təmman təmman təmman təmman təmman təmman təmman təmman təmman təmman təmman təmman təmjin ba ma. Nəmngəwudə tawadəro temperature-a pressure-adə sambisoro faltinro waljiya. Sa awo cibbudə sami melting pointnzəben kawudo tədiya, shidə njiro waljin, sau shi pressuredə na yakkə awodəbedəga kozənaro waljiya. Dunowa ndikate molecularbe (au interatomic au interionic) də kuwami yaye faida’a, amma molecules də dunonza kamanza’a lezayin kuru garnzadə mowonjin. Adəye maananzə shi zadǝ awo njiya-njiyabedǝ tawadǝ ba amma awo shiga gǝnazǝnadǝ shima shiga suwudin. Nəm nguwudə shima awo cibbudəga kozəna, awo nowatadə shima nji, H2O. Temperature shiro kurawo badə shilan awo njibe mbejidə shima temperaturenzə zauro faidaawo.[2]