Rosa Luxemburg
| Sex or gender | female  |
|---|---|
| Country of citizenship | Germany, Russian Empire |
| Su suro tǝlam usulu yǝ | Róża Luksemburg |
| Birth name | Rozalia Luxenburg, Rozalia Luksenburg |
| Given name | Rosa |
| Family name | Luxemburg |
| Pseudonym | R. Kruszynska |
| Date of birth | 5 Armalan 1871 |
| Place of birth | Zamość |
| Date of death | 15 Razab 1919 |
| Place of death | Berlin |
| Manner of death | homicide |
| Cause of death | gunshot wound |
| Place of burial | Zentralfriedhof Friedrichsfelde |
| Spouse | Gustav Lübeck, Julian Marchlewski |
| Unmarried partner | Leo Jogiches |
| Languages spoken, written or signed | German, polski |
| Writing language | German |
| Educated at | University of Zurich |
| Academic degree | Doktor Nauk in Political Science |
| Student of | Julius Wolf |
| Work location | Warsaw, Zurich, Berlin |
| Affiliation | Social Democratic Party of the Kingdom of Poland and Lithuania, Sozialdemokratie, Spartacus League |
| Member of political party | Social Democratic Party of Germany, Communist Party of Germany, Independent Social Democratic Party of Germany, Spartacus League, Social Democracy of the Kingdom of Poland and Lithuania |
| Religion or worldview | Atheism |
| Partner in business or sport | Julian Marchlewski, Leo Jogiches, Karl Liebknecht |
| Participant in | 5th Congress of the Russian Social Democratic Labor Party |
| Magnum opus | The Accumulation of Capital, Social Reform or Revolution |
| Archives at | Archiwum Akt Nowych w Warszawie |
| Political ideology | Luxemburgism |
| Significant event | Nazi book burnings |
| Depicted by | Rosa Luxemburg |
| Copyright status as a creator | copyrights on works have expired |
dǝ sha chasambo yim uwun bǝ lan kentawu chidi bǝ lan saa duwu meyon uskun fitulurrin tillon bǝ lan (1871) bula (Zamosc) bǝ lan
Kenengan nzǝ buro yǝ
[yasa | usullu yasa]Rozalia Luksenburg (da daren shiye bayan "Luxemburg" də gowono) suro kəntawu March ye kawunzə 5 saa 1871 lan Zamość lan katambo, bəla do majalisku Russiaye kərmaitəna Poland ye lan. Shima tada kən uwumi kuru ganawo, yalla Yewudibe secularbe. Baanzə, Elias (au Eduard) Luxemburg, shima kasuwu katakauye ilmu Germanye shidoni karapka Polishyero kanjimarinzə. Yanzə, Lina Löwenstein, sha rabbis kuruwu lan sha wurzəna. Yalladə daraja Haskalahbero hangalnza cedo, karapka kəlafərəm Jewbe-a, kuru ada Europebe fuwutə-a kasatsana. du Fato dǝye kǝnǝnga Jewish ye dǝga kolzana; sandiye Polish-a German-a manazana, kuru Rosa, yanzəganawa diyau yeyi, ilmu kərabe səwandəna. Shiye nəmkam zauro tuskaata kəla nəmkamzə Yewudibedən mbeji; shiye awo kaduwunzəye dəro mburshezəna, shiye dalil siyasabe Jewbe laa wazəna, shiye wono kəla shi kaziyi Yewudiwabedə shima nəmzalum am gadebe kəla am gade Europebe imperialismben. Daren wono: "Karəgənyi taanasye [Jewish] ghetto nankaro bawo. Fatolan fanjin dunya sammason ndason yayi fowowa-a ngudowa-a kuru shimo adammanabe-a mbeji." Adəye səkə, socialist Socialist Bund də shiro awo mattəye ba, kuru kazəyiyanzə də sambisoro lardə'a kozəna.Ngawo 1887 lan tammaozənayen, cidanzə kərmaiye gozə kowono. Shidə nasha cell "Second Proletariat" ye lan kara, karapka fal do waratatəma dəye fal do am do suro dau saa 1880s yen fəlezana də. Saa 1889 lan, shiga tǝtanaro hangalzǝ cizǝna, shiga Poland lan sǝmowona bana kam shiga ilmumanzǝbe, Marcin Kasprzak lan. Futu account falye wono, shiga cidiya strawben gəraata suro cart talaabeyen kuru kalangaidə farman Catholicbe shiga gozəna shi dəwo fero Jewbe shiro baptized gultindəro.
Bawono
[yasa | usullu yasa]Yim meyon luko uwun bǝ lan kentawu Razab bǝ lan saa duwu meyon laarrin meyon laarrin bǝ lan bawono(1919)suro cidi Berlin bǝ lan. Rosa dǝ shi (Polish-Jewish Marxist). Kureman siyasama. Chidan nzi cidi indi bǝ lan sidin. Cidi Poland bǝ wa Germany bǝ wa . Sun nzu yambo ye shima (Rosalia Lexamburg) . Yallan nzu sandi Jewish . Rosa Luxemburg dǝ shima fero uwu ye na yan nzi yen . Ba,an nzi kiska Timber bǝ lodoma. (Timber trader). Suro saa 1873 lan, yalladə Warsawro leza kasuwu ngəlaro mazayin, ndulinzaro ilmu ngəla, kuru awo Jewye-a kuru Orthodox-Hasidic-a Zamość lan təmowo. Saa uwulan, Luxemburgye kwasuwa kura səbandəna, waneye hipdəga faltə. Shidə kwasuwa tuberculosisbero asutənyi kuru saa falro suro castben fəlejin, loktudən shiye kəlanzəro kəra-a ruwo-a səkkəliyin. Kwasadəye shiga kolzəna, awo shiro zauro lezənadə kuru dare shiye amnzəsoga buron asuzanyiro zorzəna. Suro saa 1880 lan, mowonti kura kən indimi Warsaw ye dəro kərazəna. Fuwurawa Jewbe ro gawodə quota lan kara, nongutə shi done hangalnzə kam diyabero waltəro səkkənadə. Mowontidə kare cidabe Russificationbe, Polish faidatə dabsəna. Shi 1881 Warsaw pogrom, shi do yallanzəye asuzanadə, shiga ritə kəla fitənayen kolzəna. Loktu adəlan, loktu kərmaizəyen, Luxemburgye fuwurawa kəla kəltəram Proletariat partyye dəga kəllataro wallono. Adə shima jamiyya Polishbe buro salakye, suro saa 1882lan Ludwik Waryńskiye koksənadə. Jamidə shima lardə dunyabewo, kəriwu razəgəbe cidawube-a kuru raayiwa "romantic" jili nəmkambe lardəbe-a, shidoni hangal darajabe-a baro sədinma. Saa dareye lan, Luxemburg də sha hukuma dəro fuwura siyasaye kuru nəm zalumye ro nozana, kuru shiro medal dinar ye dəga dabsana kənasar kəraye nankaro shi done nəm ngalwozəye səwandənama.