Reptile
Reptiles so dǝ, futu bayantǝna dǝ, sandi dabba donyi shila ngawo be diyawu be, shi donyi ectothermicya metabolism nza a amnioticya wuratu nza. Reptilesdə adamen tartip diyau: Testudines (kuwudo), Crocodilia (kəmowu, kəmowun-a gharials-a), Squamata (gorjama-a kadi-a) kuru Rhynchocephalia (tuatara), jili alagəwa 12,000 yeyi suro Reptile Databaseben somtəna.[2] Kǝra donyi ada be reptilebe, ada lan kǝra donyi amphibians zamanbe, sha herpetology lan bowotin.
Reptiles dǝ sandiya bayan taxonomicbe kadaro kǝla kǝlzayin.[3] Suro tartip alaube kureben, dabbawa suro gǝrjinmadǝ sandiya cidiya aji Reptilia (/rɛpˈtɪliə/ rep-TIL-ee-ə)ben sapkata, shido faida nowatadǝa kalkalzǝnama. Taxonomy zamanbedǝ karapka adǝga paraphyleticro gozǝna, shaida geneticbe-a paleontologibe-aye ngudowa (jili Avesbe) sandima karapka Dinosauriaben kǝnǝngatǝmawo, clade kura diapsidsbe sandido kǝmagǝndǝa karǝngǝnma dabbawa gǝrtinmasodǝa kozǝnaro. Archosauria) nasha kǝskaye lan. Fasalla cladisticbe kada Reptiliadǝa cladero walta bayanzana (kufu monophyleticbe) ngudowa kunten ro, amma ma'ana clade adǝbedǝ kate lǝptǝwuben gadejin.[4][3] Awo shima adǝa samunnam dǝ shima clade Sauropsida, shi donyi amniotes samma so dǝ, dabba donyi suro lan gǝrjin ma dǝa karǝngǝ ma.[4]
Jami donyi buro salak lan nowata dǝ, zaman Carboniferous ye lan bayanzana, reptiliomorph tetrapods donyi cidi harrata lan kǝnǝnga ro walzana ma. Bayanna geneticbe-a kuru fossilbe-adəye kambiwuwa sadəna kəla jiliwa indi kura-kura dabbawa suro cidiben dasagənadə, Archosauromorpha (kəriwuwa, ngudowa, kuru yallanza) kuru Lepidosauromorpha (gorjama, kuru yallanza), loktu Permianben gadezana.[6] Nzǝrayi dabbawa gǝrjinma rowatadǝn, karapka jili kada mbeji shido kǝrmama baro walzǝnama, loktu laan dalil awowa kada baro walzǝnaben. Hasatanmaro, shi cretaceous-paleogenedǝ shido bǝtǝramnzǝdǝ pterosaurs-a, plesiosaurs-a, kuru dabba gǝnyima dinosaurs sammaso-a ro baro sǝdǝna rokko jili kǝnǝngaye-a kuru squamates-a (alama, mosasaurs-a). Ngudowa gənyima zamanbedə continent sammason napsana Antarctica dawunbaro.
Dabbawa suro njiyen dasawunadǝ nǝmkuranza Jaragua dwarf gecko (Sphaerodactylus ariasae) lan sǝta, shido 17 mm (0.7 in) basro wurajinma; nji mandabe (Crocodylus porosus) ro, shi donyi 6 m (19.7 ft) ro samin kuru nǝm kuranzǝ kilo 1,000 (2,200 lb) samin ro waljin. Tetrapods lan, reptiles dǝ shilan shinza diyau, aubiya, kadiwa so a gorjama shinza ba so dǝ, sandi dǝ shinza diyawu lan tǝwondin, amma shinza dǝ fattǝna. Amniotic amphibians yedei gənyi, dabbawa suro njiyen dasayin də njilan təngatəyin ba kuru suro njiyen larvanza ba. Kambowo dabbawa suro njiyen gǝrzayinma so dǝ, ngǝwulnza gǝrzayin, amma jili squamates kadaye viviparous, kuru awowa suro njiye lan gǝrzayinma so dǝye baro walzana.[7] Amniotes lan, ngǝwul donyi reptile ye du extraembryonic membranes be du nji rojin kuru biochemical donyi kǝndaram diyaye faljin, adǝye sǝkǝ reptile so dǝ cidi harrata lan tada gozayin, na zauro harrata lan yayi. Jili donyi Viviparous be du nguwul nza wurajin kuru wurajin suro tiyi yaye lan, nguwu soro incubation lan, sonyayi alauwa laa du raksa nguwul nza duro kǝmbu sadin, placenta analogs gade gade lan, laa du shima buro salak lan tada nzaro cistǝgǝ sadin.