Primate
| Subclass of | Mammal  |
|---|---|
| Taxon name | Primates |
| Taxon rank | order |
| Parent taxon | Primatomorpha |
| Taxon common name | primater, primater |
| Temporal range start | Paleocene |
| Start time | 55 million years BCE, 79600000 years BCE |
| Studied by | primatology, palaeoprimatology |
| CITES Appendix | Appendix II of CITES |
| MCN code | 0106.11.00 |
| Has list | list of primates |
Dabba donyi kǝla kǝljin ma du, shi donyi strepsirrhines ro yakkata ma, suro lan lemurs a, galagos a lorisids a; kuru haplorhines, suronzan tarsiers-a simians-a (bəli-a bəli-a). Primatesdǝ saa miliyon 74-63 kozǝnadǝn buro salaklan dabbawa cidiye sǝnanalan ciwondo, sandido karaa tropicalben kǝnǝngatǝro gozanadǝ: halwa primatebe kada kǝndaram kazǝyibero gotǝ wakiljin kate kǝskaben, suroladǝn kǝrǝn kura-a, kuru launube-a, kowo-a, ngawobe-a kuru lipperbe-a. thumbs (nguwusoro amma sammaso gənyi) shi doni ngəlaro asutə-a nəm ngalwo-a suwudinma. Nəm kura dabbawabedə Madame Berthebe jilwanzə lemurlan səta, nəmkərawunzə 30 g (oz 1), səta gorilla gədibero saadəna, nəmkuranzədə kilo 200 (440 lb) samin. Jili alagǝwa kǝnǝngabe 376-524 ro sagǝdǝna, yaktǝdo faidatanadǝro wumiya. Jili alawuwa primatebe bəlin sodə asutin: jiliwa alaube 25 ma kozəna suro saa 2000ben bayentəna, 36 suro saa 2010ben, kuru arakkə suro saa 2020ben.
Primatesdǝ kǝrǝnnza kura (nǝm kura tiyinzabero wumiya) dabbawa gade so dǝro ratallǝmiya, kuru nǝm nguwu kurube dǝro tǝngatǝgǝ tǝrayin, hangal donyi kayiye lan, shi donyi nizam hangalbe donyi dabbawa cam kǝnjuman lan. Siffawa anyi suro monkeys-a apes-ayen zauro wurazana, kuru asutinma lorises-a lemurs-a lan gana. Dabbawa laa, gorilla-a, adamgana-a, baboons-a, sandidə cidilan napsayin kəskalan gənyi, amma jiliwa alaube sammaso kəska kəmbaro adaptanza mbeji. Arboreal locomotion nzundu do faidatin ma dǝ, kǝska lan kǝska ro tǝmbǝliwu kuru kate dalami kǝska ye lan gǝrǝmtǝ (brachiation); nzunduwa cidilan letəyedə suronzan shi indilan letə (bipedalism) kuru shi diyaulan letə faltəna (quadrupedalism) shilan letə kəla kəltəben.
Primates də sandima dabbawa samma soye zauro nəmkam kəlzayin ma, indi indi au karapka fatobe, harems konga-fal, kuru karapka konga-a/kamu-ngəwu-a. Dabbawa adammanabe gənyidə nizam naptəram jamabe diyau mbeji, ngəwunzaso nəmngəwu kamuwa sənanabe kate kufuwaben bayantin. Dabbawa primatesbedə wuratənzadə gana, dabbawa gade nəmkuranza samun, darelan wurazayin, kuru kənənganza kuruwu. Dabba bǝli gǝnyi so dǝ sandima dabba donyi zauro hangal nza kǝltǝna ma wo, amso be (genus Homo) raksa tǝlamma tuskaata so satandin kuru kǝla fǝrǝm zaman be satandin, dabba donyi kamma gǝnyi ma du kare cidaye lan tuwandin. Sandiye fuska-a mukko-a alammaa zandezain, kaiyya-a kowo-a faidata.
Kəlakəl karəngə kate amso-a dabbawa adammana gənyi-a (NHPs) də raksə kwasuwa zoonoticbe suwudin, musammanno kwasuwa virusbe suronzan herpes-a, measles-a, ebola-a, rabies-a hepatitis-a mbeji. Dabbawa adamganabe gənyima duwu kadadə sandiya kulashiwa dunyalan faidatin dalil nza amso'a samunro hangalnza-a zahirnza-a nankaro. Kashi 60% alauwa jilitiloa primatebedə barazana kusunyin kara. Tajirwa nowatadə sandima karaa kəlta-a, karaa yaktə-a, bəli-a, kuru bara dabbawa kurunro faidatə-a, dabbawa fatobe-a, kəmbu-aro faidatə-a. Karaa tropicalbe kura-kura bare nankaro fəletədə dabbawa bəlibero tajirwa suwudin.
Etymology-a kuru yaktǝ-a Su nowata Su Nasarabe primatesdə Faransa kurebe au Faransabe primatlan gowotə, su Latinbe primat-lan faidatəlan, primuslan ('prime, daraja burobe').[1] Su dǝ Carl Linnaeus ye sha suwudǝ dalilnzǝdǝ shima adǝma tartip dabbawa ye "shiro kurawo" ro surin.[2] Alaka kate kufuwa dabbawa gade-gadeben asutinba hatta karǝngǝnro, adǝnankadǝro kalmado ngǝwuro faidatayindǝ tuskaata. Misallo, dabbadə faidatin karno bəliyero au awo jilifi yayiro, awo adamganabe au adamgana-samunnam.[3][4]
Sir Wilfrid Le Gros Clark dǝ shima ilmuwu donyi primatologiya ye fal du, shi donyi tafakkar donyi kǝla fǝlango dabbawa ye lan, kuru diwal donyi kǝnǝnga donyi kǝnǝngatin ma, tartip donyi "ascending series" ro kalakta ye, shi donyi adam gana ro lejin ma.[10] Suwa donyi nguwuro faidatayin ma du shima prosimians so, monkeys so, lesser apes so, kuru apes kura so dǝye dawari adǝga fǝlezayin. Futu andeye asutǝnde kǝrma ye dǝlan, karapka adǝye nguwunzaso paraphyletic, aubiya duli kaka falye samma so bawo.[11]
Diwalwa Clarkbe-a gade ladǝn, yaktǝ zamanbedǝ shima (au su) karapkado monophyleticdǝa bas asutin; ma'ana, kufu su jili anyiye suronzan duli kakanza kufudəye samma mbeji.[12]
Shi cladogram cidiyayedǝ shima tartip donyi primates kǝnǝngatǝye dǝa fǝlejin, su donyi (ada) kǝmburam lan:[13][14]