Panama Canal
| Part of | Seven Wonders of the Modern World  |
|---|---|
| Country | Panama |
| Located in the administrative territorial entity | Panamá Province, Panamá Oeste Province, Colón Province |
| Coordinate location | 9°7′12″N 79°45′0″W |
| Commissioned by | Compagnie universelle du canal interocéanique de Panama |
| Start point | Kǝmaduwu Atlantic yǝ |
| Destination point | Kǝmaduwu yalabe |
| Has effect | Panamax |
| Date of official opening | 15 Shawur 1914 |
| Heritage designation | Historic Civil Engineering Landmark |
| Connects with | Kǝmaduwu Atlantic yǝ, Kǝmaduwu yalabe |
| State of use | in use |
Diwal njiye Panama ye də (Spanish lan: Canal de Panamá) shima diwal njiye kilomita 82 (mil 51) Panama ye dəwo kuluwu Caribbean ye'a kuluwu Pacific ye'a kəljin ma. Na zauro kəpkata Isthmus Panamabedə kamzəna, kuru shima diwal kasuwu kuluwube kate kəmaduwu Atlanticbe-a kəmaduwu Pacificbe-ayewo. Kokkowa datəgəram ndasowoso mara njiyedəga hafcin har Gatun Lake ro saadəna, kəmaduwu nji shawabe mita 26 (85 ft) sami kəmaduwuben, shidəwo kəmoduwu Chagresbe-a kəmoduwu Alajuelabe-a damtəlan tədənadə nəmngəwu cida latəbe məradətənadəga fulutə nankaro. Locks də daji mara njiye dəga datəgəram gadedən cidiyazəyin. Kokkowa buroyedə mita 33.5 (110 ft) nəm faraknzə kuru kolzə mara njiye Panamaxbe kojin. Layi kokowabe kən yakkəmedə kate kəntawu September saa 2007-a May saa 2016-ayen gartəna. Diwal njibe faraktənadə cida kasuwube badiwono yim kawu 26 kəntawu Junebe saa 2016. Kokkowa bəlindəye kolzə mara njiye kura-kura Neopanamaxbedəga lejin. Daji lita 200,000,000 (gallon US miliyon 52) nji shawaye faidatin loktu maara njiye fallan. Canal də nji ganatəye sha suro njiye lan fəlejin loktu baramye lan.[1][2]
Diwal Panama Canalbedə loktu mara njiye kate kəmaduwu Atlantic-a Pacific-ayen bəlawurotəyedə zauro fulujin, adəye sandiya banazəgə diwal kuruwu, tajirwa'a nasha anəm Americaye anəmyedən Drake Passage men, Strait of Magellan au Beagle Channel men. Garnzədə shima cida nzunduye shiro kurawo kuru zauro zauye dəwo ngaltema tədənyimawo. Tun shiga yim kawu kəntawube 15 kəntawu Augustbe saa 1914 lan katənadən, shi canaldə fantəgə kəmaduwube loktu-a nəmcintə-aro kasarrataro kənasartəna, lenəmare kəmaduwube-a arzənyibe-a dunowaro sədin diwal korin kuru taman kəske'a ndikate kəmaduwu indibedən, adəye shawari kasuwu dunyabe'a lezəna, fuwutə razəgəbe'a banazəyin. nashawa dunyabe cintə'a lan razəwu'a fuwutəgəro banazəyin.[3]
Colombia a, France a, kuru dare United States a sandima nasha do canal dəga dərizə kəlzana dəga sunotin loktu gardə sadindən. France ye cida kəla canal dəyen saa 1881 lan badiwono, amma suro saa 1889 lan dawono dalil am zar yikomasoye kasattə ba nankaro dalil kaziyi nzunduye-a kuru cidawu ngəwu kərmuye-a nankaro. US ye cida dəga 1904 lan səmowona kuru canal dəga suro saa 1914 lan kawono. US ye canal dəga kuru Panama Canal Zone dərizə kəlzəna dəga gozə kowono hatta Torrijos-Carter Treaties ye Panama ro 1977 lan cedo. shi do ne gomnati Panama ye kəlanzən cistayin ma kuru cidajin ma. Lamarra saa woson mara njiye 1,000 lan cizəna suro saa 1914 yen, loktu canal də katənadən, mara njiye 14,702 ro saadəna suro saa 2008 yen, jumlanzə ton miliyon 333.7 Panama Canal/Nizam ngaltəye dunyabe (PC/UMS) ro saadəna. Saa 2012 lan, maara njiye 815,000 kozəna suro canaldəben kozana. Suro saa shimadən, am uwu do canal dəga faidatayin madə sandima United States-a, China-a, Chile-a, Japan-a, South Korea-a. Suro saa 2017, mara njiye awa 11.38 gozəna kate kokowa diyabe indi canalbedən kotəro. Karapka injiniya garbe Americabedəye Panama Canaldəga suro awowa ajabba dunyabe tulurben falro səkkəna.[6]
Gargam Hawar kura: Gargam Panama Canalbe Shawariwa buroye Panama lan Tafakkardo canal Panama yedə saa 1513 lan baditə, sado kam Spainye Isthmus of Panama (c.1475-1519) də kurzənadən. Shiye suro mujallanzəyen ruwozəna kəla mowontə canalbe amma awo laa sədinba.[7][8] Dunowa Europebedə karəngəman mowontə njiye kate kəmaduwu Atlantic-a Pacific-ayen latəye asuzana kəla kotowo cidi kəpkata kate North-a South America-ayen. Shawari buro salakbedə saa 1534 lan, loktu mai Holy Romanbe Charles V ye kulashi kəla diwal Americasben diwoye amariya cinadən, sau mara njiye kate Spain-a Peru-ayen bəlawurozayin dəga kəsketəro.[9] Suro saa 1668 lan, kurunma kuru falsafama Nasarabe Sir Thomas Browne ye Isthmus Panama ye də shima na do canal jili anyiro zauro kəskewo.[10]
Jarabtə buro salakbe isthmusdə'a diwal kasuwubero kalaktəyedə shima Darien scheme doni Kingdom of Scotlandye (1698-1700) badizənadə, shidoni kəndaramma kəji fantəba nankaro koltənadə.[11]
Suro saa 1811 yen, ilmuma alagəwaye lardə Germanye Alexander von Humboldt ruwo kəla kəraye kəla cidiye lardəwa Spainye tunotənayen suro Central Americayen baksəna (ruwo kəla siyasaye royaume de la Nouvelle Espagne; təlam Nasarayero fasartəna: Ruwo kəla siyasabe kəla mairi bəlin Spainyen suronzən kulashi kəla kəndaramzaye lardə Mexicoye'a leyata mbeji). Suro ruwodəyen, shiye diwalwa uwu mowonjinma canalbe Central Americabedə gozəna, Panama kunten, amma na shiro zauro faida'adə shima Nicaraguaben, kəmaduwu Nicaraguabe kozənaro tamozəna.[12] Shawariwanzədəye səkkə Britishye njiye Nicaragua fartəye jarabsana saa 1843 lan. Jarabtə adə dareramdən faidazənyi yaye, Clayton-Bulwer Treaty (1850) kate United Kingdom-a United Stat-a ye suwudəna.