Nuclear fission
| Subclass of | separation, nuclear reaction  |
|---|---|
| Facet of | nuclear physics |
| Named after | fission |
| Has effect | radioactivity, heat |
Nuclearbe tartiffanzədə kalaktə loktə nucleus atombedə indi au india kozənaro yaktin. Tartip kalaktəbedə kambosoro neutrons a nur gammabega sətandin, kuruson duno ngəwu sutuluyin hatta alama energy donyi radioactivebega bannatayin yayi. Duno donyi uranium-235 atom falye yaktəlan suluwin də alamanna loktə miliyon 100 yeyi duno donyi carbon atom fal wartəlan suluwin dəga CO2 sətandin.[1][2]
Nuclearbe talitənzədə ilmuwu kimiyabe Otto Hahn a Fritz Strassmann a kuru kimiyawu physicsbe Lise Meitner a Otto Robert Frisch sandima foduwa. Hahn a Strassmann a tawatsəgəna kəla yaktə kalaktəbedə kətawu Decemberbe kawunzə 19 saa 1938 lan wazəna, kuru Meitner a tadanzə Frisch bega bayanzana kəla darasəben suro kəntawu Januaryben saa 1939. Frischbe tartiffadəga sunzə “taktə” samənzəna futə yaktə jamabe alagəlabe suro kəntawu Februaryben kənindimiben.[3]:2. Saa 1939, Hahn a Strassmann be təmazana tandobega tandoga tandobega neutronsbega loktə tartiffa kalaktəben, adəbe muradə nuclearbe jinjirra kalaktəbega kazəna diwal Karewa fissilebe kada saftəlan.
Nuclides kəraulan, shidə kalaktəram exothermicbe shidonyi duno kada sutuluyinma indison gərgər konnu lantərkibega kuru duno kəndobe dalamizəga (kawudo karewa ngəwuro kalaktəlan). Alamanna nuclear fusion yeyi, fission də energy sutuluwinro waljiya, jumla awowa təwandinbe energy nzadə awowa badiyarambe dəga kozənaro waljin. Kaziyi fissionbedə mburo walzəna. Nuclide donyi yaktinmadə badiyaram lan yaktin alamaram neutrons bega, amma nuclides yaktin futə kəskelan yaktin alamaram “hangallan” alamanna kawudo neutrons belan. Raktə isotopes yakkəbe (U-233, U-235, kuru Pu-239) nuclearbe jirra kalaktəlan banazəyin duno nuclearbega kəndolan duno kaltəlan, kuruson balimiya nuclearbega cidazayin loktə zauro dunolan kaltəlan.
Fission də shima diwal nuclearbe faltəbewo dalildə shima awo donyi fragment lan tuwandin də (au atom feroye) awo donyi atom buroye dəga tilo gənyi. Nuclei indi (au kada) təwandənadə kambosoro nəm rataltəyin amma nəmkuranza gana gade, taidazə nəmngəwu awowa təwandənabedə alamanna 3 səta 2 ro saadəna, fissile isotopes nowatalan.[4][5] Kambo yaktəbedə yaktə binarybe (sandi indi cajizain), amma loktəlan (loktu 2 səta 4 ro sadəna loktə 1000 lan), dalami kəmburam yakkə sandilan təwandin, suro ternary fissionben. Sandi awoa anyiye shiro ganawo badə, nəm kuranza proton lan səta argon nucleus ro saadəna. Awowa təwandinbasodəbe kəlnonza (shidonyi waniye faraklan gade-gadejin kuru tartiffa gade-gaden) tartiffa quantum tunnelingbega gayirzəna alamanna protonbe suluwinso, alpha decayso, cluster decayso, sandi donyi awowa tilo cinma loktəwosolan.
Tawattə kəlanzəlaro, sa’a 1940 lan Georgy Flyorov, Konstantin Petrzhak, kuru Igor Kurchatov bega asuzana, yaktə donyi neutron diyabe gənyi, amma kəlanzəlaro bannatə badijin dalildə shima nucleusdə tawadə bawo nəmngəwu neutronben. isotopbe.[6] Ngaltə nuclear fusionben, shidonyi shillewuwaga duno cin kuru alamanna dunyabe samma sadənamadə, (suye saminzəga wune) falbe waniye nuclearbe tartiffanzəga gojin fitəlan futə dunyabe fafaltəlan. Adəgaima, alamen nuclear tartiffa reactorsbedə sha kəndaram zauro duwan təwandinbalan təbandəna.