Nile
| Native label | نهر النيل, بحر الجبل, النيل, Kiyira, Áman Dawū  |
|---|---|
| Origin of the watercourse | Lake Victoria |
| Mouth of the watercourse | Kǝmaduwu Mediterranean bǝ |
| Tributary | White Nile, Blue Nile |
| Drainage basin | Nile basin |
| Coordinate location | 15°38′25″N 32°30′20″E, 31°27′55″N 30°22′0″E |
| Country of origin | Burundi |
| Distributary | Sebennytic |
Niledə shima kəmoduwu kura yalamen səfayinma suro yalagədi Africaben kuru suro kuluwu Mediterraneanbero suluwin. Nəm kuruwu kilomita 7,088 (4,404 mi) lan, shima kəmoduwu shiro kuruwuwo ba dunyalan,[b] amma nəmngəwu nji gozənadə kəmoduwuwa kura kura alamanna Amazon au Congo yeyiro gana. Kəmaduwu Nilebedə zaumaro nasha nasha kənəngabe a, arzənyibe a, kuru tarihi adabe Africabe sammason saa duwu kadaro sədəna.
Niledə kuluwunzə kura kura indi mbeji: bəl Nile a kuru blue Nile a. Shi White Niledə kuru kuruwu kuru shiga kəla njibero gotəna, attəson shi Blue Niledə banazəgə nəmngəwunzə indiro kozəna shi White Nile dəga. Nile bəldə batau kəmaduwu Victoriaben badijin kuru Uganda-a South Sudan-a men sədin; kuru Blue Nile də batau kəmaduwu Tana Ethiopia lan badijin kuru Sudan ro lejin anəmgədi lan. Kəmoduwuwa indidə bərni kura Sudanbe Khartoumlan kəltayin. Nadən səta yalalaro kəzəfkə kozə sahara Nubiaben səta bərni kura lardə Egyptbe Cairo ro zəfsəyin kuru darerammo kuluwu Mediterranean Sea batawu Alexandriaben suluwuna, na shimadən kuluwu kura delta səbandəna.
Nasha cidiben, shi gomna Niledə kəmaduwu gana kuru shiye futu kərmaaro dagənadəga saa 15,000 ro zəgayin. Basinnzə njiyedə lardəwa mewun tilonro lezəna. Nji suro Nilebedə ngəwunzəso nji samibe lardəa cidi samibe Ethiopia-a, Kenya-a, Tanzania-a, Uganda-a lan fəlangjin. Lardəwa cidiyaye - Egypt-a, Sudan-a, South Sudan-adə sandima sahara kuru nji kəmaduwuye gozayin bare nankaro. Lardǝa gade sammaso au gana-gana suro Nile Basinben dasagǝnadǝ sandima Burundi-a, kuru Democratic Republic of Congo-a, Eritrea-a kuru Rwanda-a.
Kəmaduwu Niledə shima furtu kəla furum zamanbe Egyptbe kureyewo, shi dəwo nasha kənəngabe sammason kəmaduwudən təngatəgənama. Shi kəmoduwudəbe njiye saa woson fəlangjinmadə ci kəmoduwudəben nji ngəwu gənajin. Katti adəye kəskawa banazəyin shidoni jama zauro ngəla'a sahara kəjiro sədinbadən fuwuzayinma. Niledə kasuwu-a, fantəgə-a, yanəm are-a, kərmai-a banazəna. Anəmga (samin) shi Nile cataract kənindimedə shima Nubiawo, fato tarihibe ada Kermabe kureye a kuru Mairi Kushitebe a. Am Europebe ngəwuso kəmaduwu Niledəbe sandiya mowonzəna, kuru sandiye kulashinza nasha kəmaduwu Victoriaben suro dareram karnu kən 19ben na kəmaduwudə fəlangzəna. Suro adaa doni ci kəmaduwu Nileben dasagəna zaman kərmayen amma Nilotic ammasodə, fe sunyitəmaso dawu-notarmabe sandidoni bəlaa-kəla-kəlaben sunyiya sadində, fewanzaa nasha woktu-loktuben nazaru nji Nileyedə njiye nankaro.
Zaman kərmayen, shi Niledə zaumaro nasha arzənyi lardəa Egypt a Sudan a lan zauro faidaa, sandidə shilan təngatəgəna nasha kulo ngəwuro bare kwatarabe sadin. Tun loktu dareram karnu kən 20 bedən, cele dozen samin gartəna suro Nile Basinben bare kwatarabea kuru konnu latərikibe fando nankaro. Shi celedəbe lamar kəmaduwudəbe saa woson lejin dəga falzəna kuru katti nasha cidiyero lenəmin dəga dabsəna, adəbe səkə kəmaduwudəbe fulutə badiwono. Cele laadə alamanna cele Aswan High Dam a kuru Grand Ethiopian Renaissance Dam a – sandima dalil gasa siyasabe lardəa dinabe kəla nji ba'a, nəlefa kəmbu ba'a, kuru amso'a nanzən kəndaaramnzan kəndagəramnzaro satuluwuna.
Suwa-a kuru asalnza-a Kalima Nasarabe "Nile" də shiga Latin Nilus lan goatə kuru Greek kurebe Νεῖλος (Neilos) lan goatə, shidəwo waneye kalma Semiticbe naḥal lan goatə, maananzə 'kəmoduwu'.[1]
Hieroglyphs Masarbe jtrw nankaro, kalima 'kəmoduwu' au 'Nile':[10][d]
M17 x1 D21 G43 N35 N35 N35 Təlam Egyptbe kureyedən, kalma faldə 'Nile' a 'kəmoduwu' a lan faidatin: jtrw.[2] Am Egyptbedə lardənzadəga kmt lan bowozayin maananzə 'sələm', kəla launu nji Nilebe sələmdəro wutəgəmen loktu sandiye nji kəmaduwubedə gozayindən.[3] Su Nasarabe "Blue Nile" də fasari su Arabicbe Al-Bahr Al-Azraqbe.[9]
Zaman kərmaben, kəmaduwudə su kadaro lejin suro Nile Basinben. Lardə Egyptben, shiga Al-Nil, Bahr Al-Nil au Nahr Al-Nil lan bowotin.[13] Sudan anəmyedən, yimlan sha Arabic Baḥr el-Jebel lan bowotin, بحر الجبل, maananzədə 'Kəmoduwu Kauye'.[14] Ugandalan, amma təlamma Lugandaye manazandə su Kiyira faidatayin.[15] Am Nubiabe laa lardə Egyptbea kuru Sudanbea su Nobiinbe Áman Dawū ('Nji Kura') faidatayin.[16]
Kəmoduwuwa ngəwu (kəmoduwuwa sənana Nile ro kəltayinma) kuru nashaa kəmoduwudəbe sunzaro "Nile" kəlzana, suronzan:
Albert Nile - Nasha Nile bəldə yalaro kəmaduwu Albertlan səta Nimulero lejin. Black Nile - Su gade kəmoduwu Atbarahbe. Blue Nile - Fal suro kəmaduwu kura indi Nile ye dəro Kyoga Nile - Nasha Nile bəl kəmoduwu Kyoga lan səta kəmoduwu Albert ro saadənadə. Nile kuradə - Nasha Nilebe cidiyazəna kəla kəlta Blue Nile-a White Nile-aben. Kawu Nile - Nasha Nile bəlbedə kau Ugandaben səta sədi South Sudanbero saadənadə[21] Victoria Nile - Nasha Nile bəl kəmoduwu Victoria lan səta kəmoduwu Kyoga ro saadənadə. White Nile - Fal suro kəmaduwu kura indi Nile ye dəro Yellow Nile – Wadi Howar, gafciwo kəmaduwu kureye do saa duwu kada kozənalan harzənadə[20] Kambo Map yala-gədi Africabe. Shi Nile dǝ wu yeyiro turin