Nigerian traditional rulers

Maiwa adaye Nigeriayedə sandima maiwa kərmai kəlanzaye gənyima sandidoni ka'alanzadə maiwa kəriye kəlanzaye au bəlado kawu Nigeria zamanye koktinro daanadən sowondin. Duno siyasaye sandilan ba yaye, loktu nguwuson ammanzaye darajanza goza kozana kuru bəlanzadən nəm nguwu mbeji.[1]

Am sandiya gozanadə kambosoro jili mairibe-a ka'ala kaduwunzabe-adə rozana yaye, cidawanza kəlanzabe-a nəmkam ndikate gomnati dawube-a nashabe-a Nigeriabedə am darajaa Europebe kureyedə'a karungu maiwa jireyedə'a kozənaro.

Kawu zaman kərmai colonialbe

Nigeria zamanbedə cidiyawa adamen kaduwuwa kada təlamma adanza gade-gade'aye napsanadə suronzən mbeji. Bayan faraklan, anəmgədidə nguwuso Igboye səmowona, [2] Niger Deltadə Edo'a amma Igbo'a leyata, anəmfətedə Yoruba'a amma lezənama kuru yaladə amma Hausa'a Fulani'a, kaduwuwa gadegade kəltana suro Middle-Belt kate yala-a anəm-ayen. Sammason kaduwuwa gade-gade 200 ma kozəna mbeji (kuru mbeji).[3][4]

Kawu British ye dareram karnu kən 19th ye lan isayinro, gargam nadəyedə zauro hangal za'a, loktu do mairi'a jili Oyo'a, Kanem-Bornu'a Sokoto'a ye na'a kura kura sowondin, kuru loktu gade do kəriye sodə'a yakkata.[5] Garno siyasabedə kate kaduwuwa gadegadeyen zauro gadezana yaye, bəla woso au bəlani samnodə mainza asutənama nanzan mbejidə, shidoni sandidoni sasərmai kərmai kura sandiro sədinma. Daji kərmai kərmai Sokoto yedə emirates ro yakkatə, emir də Sultan Sokoto ye dəro cidiyazəna, amma loktu laan kərmai kəlanzaye ro walzayin.[6]

Zaman kərmai notobe

gumnati suro saa 1900 yen, nasha anəmyedə Niger Coast Protectorate'a kəllata nasha Nigeriaye anəmye ro wallono kuru nasha yala Nigeriayedə gade-gade ro wallono. Suro saa 1914 lan sandi indidə kəltana kərmai kərmai Nigeriaye'a, kalangainza kəriye Nigeriaye zamanye'a tilo.[7][8] Komishina kura Britishbe buro salakbe yala Nigeriabe, Lord Frederick Lugarddə, kərmaiwu adabemen kərmaitə jarabkono, kuru katap adə dare anəmro tartəgəna. Lugard'a waratatəma Hugh Clifford də nizam adə'a yala lan kolzəna, na do nizam emirate ye də ada'a kuruwu'a də, amma majalis majaliskuye'a am kartəna'a anəm lan yitagatsəgəna, kərmaiwu adaye də'a cida alamayero kalakca.[9] Ngawo loktuben, nəmkam ndikate gomnati kərmai colonialbe-a maiwa adabe-adə ngalwowono. Misallo, amma Tivyedə, woktudən kaduwu kura kən diyaume suro lardəyen, sambisoro zauro tarrata kuru kərmai kura nza ba. Britishye ofis Tor Tivyedə 1947lan kokkono, Makere Dzakpedə shima buro salakkin ka'ala adə gotəmawo, sau "mai adaye" amma Tivye nankaro manajinma nankaro.[10] Sa kərmai kəlabe Nigeriaye suro saa 1960yen səbandənadən, nasha lardədəye woson House of Chiefs mbeji shidoni wakilla ngawoye-a gade-a lan tədən. Nasha fəteyedən, misal dareyedə shima Funmilayo Ransome-Kuti, amma nasha gədiyedən, gadedə shima Margaret Ekpo.

Nigeria Kǝlanzǝbe

Kərmai kəlabe 1960 lan, ngawodən gomnati demokradiyabe-a askərrabe-a faltəna, daraja kərmaiwu adabedə waltə fuwuzəna. Yaladən, emir sodə kərmainza gomnatiyedə fallatə, amma gomnatidə am kura'a adaye cidazayin. Na do kərmaiwu ye buron kərmai sowondin madə, waratatə men au majalis kuraye sha waltəm kərmai sowondin, gomnatiye kərma dəro cida kərmai dəye sədin.[15]

Loktu laan, gomnatiye korkor adayedə kəlzəna au yeksəna. Misallo, maiwa indi amma Efikye mbeji nasha Calabaryedən, amma suro December 1970yen ofisdə kəltə falro kasattəna shidoni mai Obonglan notənadəye sədinma.[16] Sokku kəriye Yobe ye koktənadən emirates diyau bas mbeji, amma suro kəntawu January ye saa 2000 lan gomna kəriyedəye Bukar Abba Ibrahim ye kəriyedə'a waltə 13 ro kalaksəna.[17] Gumnatidəye yektədo kərmai colonialyedə rozəna. Adə nankaro loktu gomna kəriye Kwara ye Bukola Saraki ye mai'a bəlin yakkə suro kəntawu August ye saa 2010 lan sətanadən, Emir bəlin Kaiama ye də sha mai adaye daraja buroye ro kalakca kuru Onigosun Igosun ye'a Alaran Aran-Orin ye də'a mai daraja kən yakkəme ro kalakca.[18] Maiwa adayedə kuso dən zauro sara'ana nabtərammame nguwulan, kuru taidazə taasir adaye'a, siyasaye'a ləmanneya sandilan mbeji. Suro Mairi Onitshaben, misallo, Mairinzǝ, Nnaemeka A. Achebe, Obi Onitshabe (Agbogidi), Mai adabedǝ, adadǝga gǝnatǝro ngǝnǝktǝna kǝlele Ofalabedǝ fuwutǝgǝ-a kuru banatǝgǝ-a saa woson, lamarra launu kada magǝ kuruwuro tǝdinma duwo kǝla kǝl-a, duno-a, duno-a, nǝmngǝla-a fǝlejin.

Garno demokradiyayen faidanza ba yaye, kate am kərmai kərmaiye lan gaska duno'a mbeji.[1] Maiwadǝ raksa ka'ala adabe au darajabe suro nizam kǝrmaiya Nigeriaben sadin. Ka'ala adə'a nəm kura'a suro "gomnati" nzayen mbeji, kuru kasuwu'a siyasawu'a galiwu'a də ka'ala adə'a fandoro daraja kada sadin.[19] Maiwa də faida'a zauro faida'a kate jama'a kəriye'a yen, nəm kam lardəye'a ngalwatə'a, kəriwu'a sənana'a sulhutə'a kuru nəm ngalwo cidaramye'a cidawu kəriye'a wuzənaro.[20] Dalil faldo sandiya falzənadə shima amma kaduwuwa kadaye təlamma Nasarayen manazayinbadə, adə nankaro mai adayedə shima fasarima kuru manama.[21] Suro kəntawu Juneye saa 2010 lan, kəriye Akwa Ibomyedə kərmaiwu adaye 116 mbeji kuru shaida kəriyedəye mbeji. Sandiye motowa bəlin sowandana kəla awo gadeyen. Chairman do Akwa Ibom Council of Chiefs ye dəye wono, awo adaye də shima awo do nəm zalumtə-a nəm ndaltə-a nasha nzayen dabcin.[22]

Mauduwuwa

Təlamma asalye 525 ma kozəna Nigerialan mbejidə, ka'ala kərmaiwu adaye kada mbeji.[23]

Lardəwa musulumma yalabedən, Emirdə təlam Nasaraben faidatin, amma suwa təlamma fatobedən Sarki-a, Shehu-a, Mai-a, Etsu-a Lamido-a mbeji.

Suro Middle Belt Nigeriaben, ka'alawa gade-gade tədin. Misalnzədə Agụma, ka'ala mai adaye amma Bassaye, Aku Uka mairi Kwararafaye, mai adaye Jukunye, shidoni nashanzə Wukariye, Taraba kəriyelan. Agwamdə kate amma Atyapben faidatin, Kpopdə kate Hamben; Agwomdə kate Adara'a, Afizere'a, Bakulu'a Gbong Gwom'a Beromma fəte kəriye Kadunayeya kəriye Plateauyeya. Tordə Tiv-a Oche-a Idoma kəriye Benueyedə faidatin. Long-a Ngolong-adə Goemai-a Ngas-a sandima faidatayin, kuru Ponzhi-adə Tarok-a sandima faidatayin, kəriye Plateaube sammaso.Ada Yorubayen, "Oba" də shima ka'ala maiye, alama kərmai-a ada-a indiso. Obasdə sandima maiya adaye bəla'a au nasha laa Yorubalandye kərmaizayinma, shidoni nasha anəmfəte Nigeriaye'a nasha shitinzəye'a sətanadə. Bəla woson Oba kəlanzəye mbeji, shidoni kazaadala bəladəye ruhaniya'a, ada'a siyasa'a. Na shimadə waratatin, hakkuwa adaye litə-a, kambiyi galtə-a, nəlefa nzəliwo-a mbeji. Obas nowatadə, alammaanna Ooni Ifeyedəa Alaafin Oyoyedə, faida gargammameya ruhaniyayeya nanzan mbeji, amma Yorubayedə kaduwunza kaduwuyeya kəljin.

Oba də sha faidatin mai kura Benin Kingdom ye suro kəriye Edo ye dəro. Enogie-a (ngəwu enigie)-a Okao-a (ngəwu ikao) də sandiya dukes-a viceroys-a suro mairi Benin ye dəro gozana, amma Odionwere də gomnanza au kura kura ro gozana. Futu tədindən, enigiedə bəla ikao'adən gənazayin ba, sau sandi indiso maiya adaye kuru wakilla Obaye, sandima kərmai bəlanzayedəro cidazayin. Onojiedə amma Esanye faidata maiwanza gadegade kəriye Edoyedən manazayin, amma amma Afamaiyedə Otaru-a Okwokpellagbe-a faidatan. Mauduwu gadeso faidatin.

Amma Itsekiriye mairi Warriyedə mainza adayedəro ka'ala Olu of Warri lan bowozayin.

Suro Urhobos-a Isokos-a kəriye Deltayedən, ka'alado faidatinmadə shima Ovie. Fatowa laadə ka'ala samən faidatayin amma, alammaanna Orodjeso, Orosuenso, Ohworodeso, Odion-Ologboso kuru Odior'Odeso.

Obongdə amma Efik-a, Ibibio-a Annang-a kəmoduwu Crossbe-a Akwa Ibombe-aye faidatayin.

Suro amma Igboye anəm-gədiyedən, Eze'a, Igwe'a Obi'a sandima kazadalaro faidatayin.

Onitsha lan mai adayedə sha obi bowotin, obi-igwe, agbogidi, agu neche mba, okwue obe-e, onye nwe obodo, onyimonyi, aka enyi ka ol'ukwu ya, suro ka'ala mairibe gadeson.

Ijawsdə, kaduwu Niger Deltayedə, maiwanzadə ka'ala kadaro bowozayin; Pere-a, Obanema-a, Mingi-a, Obanobhan-a, Ibenanaowei-a au Amanyanabo-a.

Suro am Elemeye kəriye Riversye Anəm-Anəmyedən, maidə yimlan sha Emere lan bowotin amma kuruson Oneh Eh Eleme lan nowotə. Ka'alawa gadesodə sandima Oneh Eh Nchia-a, Oneh Eh Odido-a, Oneh Eta-a.