Mass
| Has effect | Force  |
|---|---|
| Quantity symbol (string) | M, m |
| ISQ dimension | |
| Quantity symbol (LaTeX) | |
| Has characteristic | inertia, energy |
| Invariant under | chemical reaction |
| Model item | rest mass |
| Recommended unit of measurement | Kilogram, tonne |
| Stack Exchange tag | https://physics.stackexchange.com/tags/mass |
Suro ilmu fiziyaben, nəmngəwudə shima nəmngəwu tiyibe nəmngəlanzəwo, shidəwo nəmkərawu tiyibedəga ngaljinma. Suro physics zamanben, shiga bayantin kəla duno awolaabe gravitynzədə awoa gadeso-a gərjinno — futu kurumabe ngalzə shidə kaso fallin lejin. Fasal nəmngəwube suro nizam dunyabe (SI) də shima kilogram (kg). Tun saa 1905 lan, mass də asutin nəm nguwu duno tiyiye ngaltəro (wune E=mc2).
Mass dəga jarabtəlan bayantin kəla ngal tiyibe inertiaben, maananzədə resistance kəla accelerationben (velocity faltə) loktu duno netbe faidatiya.[1]
Suro physicsben, shi massdə awo nəmkuraunzəa tilo gənyi, attəson yayi shi massdə shiga asutin futu awodəbe nəmkuraunzə ngaltəlan spring scale lan faidatə, kəla shi balance scaledə shiga daataro nəmkura nowatadəga rataltəyin yayi. Awolaa kəla Kəmbalben dasagənadə nəmkərawunzə Dunyabedəga gana dalil nəmkərau gravitybe nankaro, amma kuwami yaye nəmkuranzədə tilojin. Dalildə shima nəmkuradə duno, amma nəmngəwudə shima awo do (rokko gravityben) duno duno adəbe suwudinmawo.
Suro Standard Model of physicsben, nəmngəwu awoa sənanabedə shima dalil kəltəramnza Higgs bosonbewo suro awo shiro Brout-Englert-Higgs mechanism gultindəben.[2]
Awo-a Awowa gade-gade kada mbeji shilan faidatə mass ngaltin. Attəson yayi theorists laadəbe zanza sadəna kəla shi awoa anyibe laadə raksa kamanzaa namtə kəlanzaben kara,[3] shi jarabi kərmaabedə affima nəmgade suro ajarben səbandənyi futu shiga ngaltənadən muradətənyiro:
Inertial mass də awo do ne duno lan sha ganazəyin dəga ngaljin (alaka F = ma lan wakiltin). Active gravitational massdə shima duno shi gravitydəwo awolaye sətandində suwudin. Nəmngəwu gravitybedə duno gravitybe kəla awolaan tədinmadəga ngaljin. Nəmngəwu awoyedə shima futu duno faidatəye mbejiro waljiya. Shi inertia-a kuru inertial mass-adə sandima awoa tiyi zahirbedəga bayanzayin nasha nəmngalwo-a nəmngəwu-aben. Futu Newtonbe doka kənindimi təgəndobedən, shi tiyidəbe nəmngəwunzə m dəga duno fal F ro təkkiya, nəmganazə a dəga F/m lan cin. Nəmngəwu tiyibedə shima futu shiga sutuluwinna kuru shiga gravitational fieldbe lejin dəga suwudin. Waniye tiyi buro salakbe mass mA dəga nəmcintə r lan gənatəyin (dawu massbe dawu massbe) tiyi kənindimi massbe mB lan, tiyi woson duno mattəbe Fg = GmAmB/r2, na G = 6.67×10-11 N⋅kg-2⋅m2 də "kəltəram". Adə loktu laan shiro gravitational mass gultin. [note 1] Kulashi waltə-waltə tən karnu kən 17th lan fəlezəna kəla inertial-a gravitational mass-adə samən; tun saa 1915 lan, hangal gənatə adə kəltəgəna priori suro nəmkalkal kaidaa general relativityben.
Nəmngəwu massbe Bayan gade: Tartip nəmngəwube (nəmngəwu)
Kilogram də shima fal suro awowa SI ye tulur dəyen. Fasal dunyabe nəmngəwube (SI) nəmngəwu nəmngəwubedə shima kilogram (kg). Sha fasartəna futə awowa yakkəben, sambisoro Planckbe, kaso nurbe, kuru fasari kənindimibe (shi kəlanzəma fasartəna futə cesium hyperfine frequencyben). Adadu taganasbe awowa sambisoro faltinbadə kartəna karəngəro fasari kurebe kilogrambedəga, platinum-iridium dunyabe samfurra kilogrambedəga.[4]: 127.