Lipid
| Subclass of | organic compound  |
|---|
Lipids du shima kufu do awoa tiyi lan tuwandin ma, suronzan kaisu so, wax so, sterol so, bitamin so yirtin ma (alaman na bitamin A, D, E, K), monoglycerides, diglycerides, phospholipids, gade gade so. Faida donyi lipids ye du, energy gǝnatǝ, alama yiwo, kuru awo donyi cell membrane ye garjin ma.[1][2] Lipids də faidanzə mbeji nasha karewa kəjiro faidatəbega kuru karewa kəmbubega, kuru nasha mundə nanoben.[3]
Lipids də sha hydrophobic au amphiphilic lan bowotin. Amphiphilic donyi lipids lan tuwandin ma dǝ, sandiya banazǝyin awoa donyi vesicles so, multilamellar/unilamellar liposomes so, aubiya membrane so, suro kǝndaram njiye lan. Biological lipids də samma so aubiya nasha laa lan tuwandin, awoa indi gade-gade biochemicalye lan tuwandin: ketoacyl a isoprene a. Lamar adə faidatiya, lipids də, kashi usku ro yaktin: fatty acyl, glycerolipids, glycerophospholipids, sphingolipids, saccharolipids, kuru polyketides (sandi do ketoacyl subunits lan tuwandin ma); kuru sterol lipids-a prenol-a (isoprene lan tuwandin).[4]
Shi kalma lipid də yimlan sha fats ro faidatin yayi, fats də shima karapka lipids ye do triglycerides lan bowotin ma. Lipids də suronzən awoa nguwu mbeji, alamanna fatty acids yeyi, awoa sandiya sutuluyin ma (tri-, di-, monoglycerides, phospholipids) kuru awoa gade do suronzan awoa tiyi lan tuwondin ma, misallo cholesterol. Amso, dabbawa gade sodə, diwalwa biosyntheticbe kada faidatayin, lipidsdəga kaltəro kuru synthesize diwo nankaro, lipids faidaa laadə futu adəlan tədinba, kuru mburo walzəna kəmbulan tuwandin.
Gargam Saa 1815 lan, Henri Braconnot ye lipids (kajim) də’a indiro yakkono, suifs (kəndawu cibbu au kəndawu) kuru huiles (kəndawu njiye).[7] Suro saa 1823 lan, Michel Eugène Chevreul ye yaktə kəzəkkə suwudəna, suronzan kəndawu-a, kəndawu-a, tallow-a, wax-a, resin-a, balsam-a, kəndawu-a (au kəndawu faida-a). Saa 1827 lan, William Prout ye kaisə (kəndawu" awo kəmbuye), rokkonzən protein ("albuminous") kuru carbohydrate ("saccharine"), faida'a amso'a dabbaso'aro asuwono.[11][12]
Triglyceride buro salak ye də Théophile-Jules Pelouze ye saa 1844 lan hawarzəna, sa shiye tributyrin sətandəna də, butyric acid dəa glycerin lan faidatə sulfuric acid nguwu mbeji lan. Ngawo saa kadayen, Marcellin Berthelot, fuwura Pelouze ye faldə, tristearin-a tripalmitin-a kəlzəna futu acid samunnam glycerin-a kəltəyen na gas hydrogen chloride-a mbejiro.[14]
Karnu falro, ilmuwu chemists ye də, “fats” də, awo do fatty acid’a glycerol’a lan tədin ma, amma jili gade-gade dare lan bayan təna. Theodore Gobley (1847) lan phospholipids du kǝrǝn dabba donyi mammals gultin ma dǝa ngǝwul donyi nguwul kǝnyi yen asuzǝna, shi donyi “lecithins” lan bowono. Thudichum ye suro kǝrǝn adamgana be lan awoa tiyi lan faidajin ma, glycolipids (cerebroside) a kuru awoa tiyi lan faidajin ma (sphingomyelin) a sowondǝna.[9]
Kalma lipoid, lipin, lipide, kuru lipid də ma’ana kada lan faidatin, ləbtəma fal lan.[15] Saa 1912 lan, Rosenbloom a Gies a shawari cina kəla “lipoid” dəa “lipin” lan faltəro. Suro saa 1920 yen, Bloor ye yayaktə bəlin “lipoids” ye yitagatsəgəna: lipoids kəske (kəndawu-a wax-a), lipoids kəllata (phospholipoids-a glycolipoids-a), kuru lipoids do tuwandin ma (fatty acids, alcohols, sterols).
Kalima lipide də, shi do ne Greek lan fəlangzəna ma, lipos də fat, suro saa 1923 lan, ilmuma kurun kəratəma France ye Gabriel Bertrand ye sha suwudə. Bertrand ye suro awo do ne fats adaye (glycerides) də bas gənyi suro dəro səkkəna, amma kuru "lipoids" də, awo do ne zauro asutin ma.[9] Kalima lipide də ndusoye kasatsana kəla hukuma dunyabe Société de Chimie Biologique ye loktu samno kəla kəltəram kəntawu Julyye kawunzə 3, saa 1923 yen. Təlam Faransaben, suffix -idedə, Greek kureben -ίδης (maananzə 'tada' au 'zurinzə'), sambisoro (ɪd) lan bowotin.
Suro saa 1947 yen, T. P. Hilditch ye “lipids kəske” də, kəndawu’a, wax’a (wax jireye, sterols, alcohols) ro bayanzəna.
Yayaktǝwa Lipids də sandiya kashi usku ro yakkata, Lipid MAPS consortium lan: