Lake Tanganyika
| Part of | African Great Lakes, Rift Valley lakes  |
|---|---|
| Native label | Ikiyaga ca Tanganyika, Ziwa Tanganyika, Lake Tanganyika, lac Tanganyika |
| Inflows | Ruzizi River, Malagarasi River, Kalambo River, Mulobozi |
| Outflows | Lukuga River |
| Drainage basin | Congo Basin |
| Basin country | Burundi, Democratic Republic of the Congo, Tanzania, Zambia |
| Country | Tanzania, Democratic Republic of the Congo, Burundi, Zambia |
| Coordinate location | 6°6′0″S 29°30′0″E |
| Lowest point | unknown value |
| Heritage designation | Tentative World Heritage Site |
| World Heritage criteria | (viii), (ix), (x) |
| Category for maps or plans | Category:Maps of Lake Tanganyika |
Kǝmaduwu Tanganyikabe [1] Kirundi: Ikiyaga ca Tanganyika) shima kǝmoduwu kura Africabewo.[2] Shima kəmaduwu nji shawaye kura kən indimi dunyalan nəmngəwunzən kuru kən indimi cidiyazəna, nasha indison ngawo kəmaduwu Baikal suro Siberiaben.[3][4] Shima kəmaduwu nji shawaye dunyalan shiro kuruwuwo bawo.[6] Kuru shima kəmaduwu kura kən 6 mewo nasha lan.[8] Shi kəmaduwudə kate lardəwa diyauben yakkata—Tanzania-a, Lardə Congobe-a (DRC-a), Burundi-a, Zambia-a—Tanzania-a (kashi 46%) kuru DRC-a (kashi 40%) sandima kəmaduwudəbe ngəwunzawo. Shidə kəmoduwu Lukugaben suluyin kəmoduwu Congobero, shidoni dareramdən Bananalan suluyinma, Democratic Republic Congobedə kəmaduwu Atlanticbero suluyin.[2]
Ilmu cidiye Kǝmaduwu Tanganyika dǝ shima kǝmaduwu kureyewo, fal suro kǝmaduwu findi miliyon fal kozǝnaben. Basinsnzə yakkədə, shidəwo loktu nji ganaadən kəmaduwu gade-gade, sandidə saa gade-gade. Dawudə saa miliyon 9-12 kozənalan badiwono (Mya), yaladə 7-8 Mya kuru anəmdə 2-4 Mya.[9]
Kudəro kəmaduwu Tanganyikadə suro Albertine Riftben kara, dalami fəte gədi Africabe Riftbedə, kuru shiga garu kəla kaube zərəgəbedəye dafsəna. Shima kəmaduwu riftbe kurawo suro Africaben kuru shima kəmaduwu nji shawabe kən indimi nəmngəwunzə dunyalan. Shima kəmaduwu shiro cidiyazənawo suro Africaben kuru shima nji shawa ngəwuwo suro continentdəben, shidə kashi 16% nji shawa dunyalan mbejidəbe sədin. Nasha yala-anəmye sammason 676 km (420 mi) ro lezəna kuru nəm faraknzədə 50 km (31 mi) ro lezəna. Kəmaduwudə kilomita 32,000 (12,000 sq mi) zamzəna, ci kəmaduwubedə kilomita 1,900 (mi 1,200), nəm cidinzə mita 572 (gotə 1,877) kuru nəm cidinzə mita 1,471 (gotə 4,826 yalabe) (suro kəmaduwubedən). Nji ta'adir km3 18,750 (mi cu 4,500) rozəna.
Na kəmaduwudəye nji sapcinmadə shima 231,000 km2 (89,000 mi2). Kəmoduwuwa kura-kura indi suro kəmaduwudəyero lezayin, kuru kəmoduwuwa sənana kada-a kuru kəmaduwuwa-a (sandidəwo nəmkuruwunza kəla kau-a kəla kəmaduwudəben dasagənadəbe dazəna). Shi kəmoduwu kuradə shima kəmoduwu Lukugabewo, shidoni kəmoduwu Congobero suluwinmadə. Samiye njiye-a kuru njiye suluwu-adə faidanza kəmoduwuwa kozəna. Gananzə yayi kashi 90% njiyedə nji samibe kəla kəmaduwudəben suluwin kuru gananzə yayi kashi 90% njidəbe fattəgənzədə daataro suluwin.[11]
Kəmoduwu kura do suro kəmaduwudəyero sədinmadə shima kəmoduwu Ruzizibe, shidəwo saa 10,000 kozənalan təbandənadə, shidəwo yala kəmaduwudəbero kəmoduwu Kivuben gayinmadə.[12] Kəmoduwu Malagarasibedə, shidoni kəmoduwu kura kən indimi Tanzaniabedə, nasha gədi kəmoduwu Tanganyikabero gayin.[12] Malagarasidə kəmoduwu Tanganyika'a kozəna, kuru kawu kəmoduwudə tətandinro, waneye shidə kəla kəmoduwu Lualababe, kəmoduwu Congobe kuradə.[11] Kəmoduwu kura do Zambia lan suro kəmaduwu dəro suluyin də kuru shi kura do suro kəmaduwu anəmye dəro suluwin də shima Lufubu, shi do kəla plateau anəm kəmaduwu dəyen cijin ma, yala-fəten kəla escarpment yen zərəgə ro lejin, daji yala-gədi lan ci gədi Nsumbu yero lejin.[13]
Shi kəmaduwudə gargamnzə zaumaro hangal gənatəgəbe mbeji kəla futu letənzəbe faltəben, dalil nəmcintənzəbe-a, nəmcintənzə kura-a, nəmkəluwunzə gana-a, kuru na kaube-a na shiro turbulently volcanic gultindəbe shidəwo yanawu faltəbe sətanadəbe səkə. Zahirro, kuren shidə suro kəmaduwubero suluwinba. Dalil adə nankaro "zahirro endorheic" ro bayantəna. Shi kəmaduwudə'a kəmaduwu'a kəltənadə nji ngəwu'a kolzə njidə'a kəmaduwudən suluwuna kəmoduwu Lukugaben Congo'a ro gayin.[12] Sa njilan fəlangjinbaro waljiya, kəmaduwudəye kəmoduwu Lukugabero suluwinmadə kattiye-a kajim ngəwu-aye sha dafsəna, kuru susudəro kəmoduwu adə kəmoduwunzə kəlanzəro təngatəgəna, musammanno kəmoduwu Niembabedə, kəmoduwudəga təmtəgəro.[11]
Tun saa 1990 lan nji suro kəmaduwu Tanganyika yedə mita 2 yeyiro tərana, fatowa-a garra ci kəmaduwuye cidiyazənadə-a njiye təmzəna.[14] Adə taidazə turin bəla Nsumbu, Zambia lan, ci kəmaduwuye kate jetty-a ci kəmoduwu Chisala-ayen, yala-fəte 2 km karəngə. Kate saa 2018-a 2024-ayen njidə nasha laa bəladəyero gagəna hatta mita 300 ro saadəna ci kəmaduwu 2018bedən.[15][16]
Shi kəmaduwudə loktuwalaan awo gade-gade surodən suluwinna kuru surodən suluwinna mbeji; suronzəro kəmaduwu Rukwabedən lejin, kəmaduwu Malawibedəro gawo-a kuru diwal Nilebero suluwin-a sammaso loktu laa suro gargam kəmaduwudəben mbejiro təmazana.[17]
Halla njibe
Kǝmaduwu nji shawa kǝmoduwu Tanganyikabe suro Kagongo Wardbe, Nasha Kigomabe, Tanzaniabe Nji kəmaduwudəyedə alkaline kuru pH nzədə 9 yeyi nəm cidinzə 0-100 m (0-330 ft) ro saadəna.[18] Cidiya adəyen, alamanna 8.7 yeyi, gana-ganan fulutə 8.3-8.5 ro saadin nasha cidiya Tanganyika yedən.[18] Awo adə’a samunnam suro lantarkiye lan turin, alamanna 670 μS/cm lan səta samilan səta 690 μS/cm ro saadəna.[18]
Kawudo cidiyedə 24 °C (75 °F) lan səta nasha anəm kəmaduwudəyen badiyaram kəntawu Augustben səta 28-29 °C (82-84 °F) ro saadin dareram loktu samibe suro kəntawu March-Aprilben.[19] Nəm cidinzə 400 m (1,300 ft) kozənalan.