Kungəna
| Subclass of | legal tender, nominal good, standard of deferred payment  |
|---|---|
| Has use | payment, trade, purchasing, exchange of goods |
| Named after | groschen |
| History of topic | history of money |
Kungənadə awo jilifi yayi au awo do ne tawattəyin ma, shi do ne kasattəna ma, kare’a cidawa’a, kuru kusuwu’a biyatəro, alamanna haraji’a, lardə la’an au lamarra arziyi naptəram jamaye lan.[1] Cidawa do kungəna’a gayirjin madə sandima: awo do kungəna’a fafaltin ma, account fal, awo’a daraja’a gənatəye, kuru loktu la’an, awo’a biyaye’a.
Kungənadə gargamlan awo kasuwube fəlangzənama shidoni daraja suronzən mbejidə; nizam kungənaye zaman ye samma so kungəna fiat ye lan faidatin, daraja faidatə baro.[2] Darajanzə də samno naptəram jamaye lan tuwandin, gomnatiye au cidaram kaltəgəye sha sharaye ro warmajiya; ma'ana, mburo walzəna biya do suro kalangayya lardəye lan, "kusuwu samma, gomnatiye'a kəlanzəye'a", dola United States ye lan.
Kungəna do lardə lan tuwondin də, kungəna do suro bəlayen tədin ma samma mbeji (banknotes’a, coins’a do kərmaaro cedo) kuru, ma’ananzə faidatəna dəro wumiya, kungəna bankye fal au kada (balance do account checking ye lan gənatəna də, account gənatəye, kuru account bankye gade so). Kungəna bank ye də, darajanzə kitawuwa kungənaye lan mbeji kuru raktə notes zahirro faltin au kungəna baro faidatin, shima kungəna kura lardə’a fuwuzana so lan.
Ilmu asalbe Kalima kungənadə kalma Latinbe moneta lan gowotə maananzə "coin" Faransaye monnaie men. Kalima Latinbedə fato ibadabe Junoben fəlangzənaro təmazana, kəla Capitolineben, fal suro kau Romebe tulurben. Dunya kureyedən, Junodə ngəwusoro kungəna'a leyata. Sanamri Juno Moneta ye Rome ye də shima na do mint Rome kureye dəwo.[3] Su "Juno" də waneye ila kamu Etruscanbe Uni-a "Moneta"-a lan gowotə au kalma Latinbe "monere" (taktə, baritə, au bayan) au kalima Greekbe "moneres" (tilonzə, gade).
Lardə fəteyedən, kalma do kungəna coin ye də shima specie, Latin lan fəlangzəna in specie, ma'ananzə "suro jiliyen".[4]
Gargam Hawar kura: Gargam kungǝnabe
Saa 640 BC lan fal-yakkəlan konnu lantarkiye Lydia lan tuwandin. Futu Herodotus ye gulzənadə, Lydians də sandima am buro salakye dinar-a liwula-a faidatə badizanadə.[5] Maləmma zamanbe soye təmazana kəla coins buro salakbedə saa 650 səta 600 BC lan cetando.[6]
Dinar Egyptbe Nectanebo II: ngawonzən ruwo nfr-nb, Egyptlan saa 360 BC lan tətandəna.[7] Duluwuwa barter-like faidatəyedə gananzə yayi saa 100,000 kozənaro waljin, amma shaida kəndaram au razəwuye barterro təngatəgəna ba.[8][9] Attəson yayi, jama do kungəna gənyi madə, kaida’a kungənaye’a kusuye’a lan cidazayin.[10][11] Sa barter wajiya, nguwusoro kate am kusoto au watəmayen wakajin.[12]
Ada’a kada dunyalan kungəna kasuwuye faidatə badizana. Shekel Mesopotamianbedə shima awo nəmkurabewo, kuru nəmngəwu awo laa alamanna arkəm barleybe 160 yeyiro təngatəgəna. Nabtəramma Americaye-a, Asiaye-a, Africaye-a, Australiaye-adə kungəna kəskaye faidatin- ngəwusoro, kəskaye (Cypraea moneta L. au C. annulus L.). Futu Herodotus ye gulzənadə, Lydians də sandima am buro salakye dinar-a liwula-a faidatə badizanadə.[14] Malǝmma zamanbe soye tǝmanzadǝ shima zar stampbe buro salakbe adǝ saa 650 sǝta 600 BC lan cedo.[15]
Daula Songbe Jiaozi, shima kungǝna warakbe dunyalan buro salakkin
Fasal kungəna kare’a kasuwuye də, gana-gana lan fasal kungəna wakiltəye ro wallono. Ngawo loktuben, risit anyi diwal biyabero kasattəna kuru kungənaro faidatin. Kungəna warakbe au kunge rudiyedə buro salaklan china lan faidatə zaman kərmai Song dynastyben. Kungəna anyi, "jiaozi" lan notənadə, kungəna wadəbe doni karnu kən 7th lan faidatindən fəlango. Attəson yayi, kungəna karewabedə falzayi kuru rokko kungəna zaryeben faidatin. Karnu kən 13th ye lan, kungəna warak ye də Europe lan notəna, account bəlawurowu ye men, alamanna Marco Polo’a William Rubruck ye’a.[16] Marco Polo ye account kungəna kakkadiye zaman kərmai Yuan ye də, shima maudu’u kitawunzəye, The Travels of Marco Polo, sunzə “Futu Kaan kura dəye kəska’a kəskaye’a, awo laa kakkadi yeyi ro kalaksəna, kungəna’a lardə’anzə samma son kozənaro, kuru Banknotes də shima buro salak yin Europe lan cedo. kuruson rokko coinsben faidatin. Fasal dinar ye də, nizam kungənaye do awo fandoye də, kakkadi dinar ye ro kalaktəyin, nəm nguwu dinar ye noata ma, shima dinar ye faidatə’a falzə, karnu 17th-19th Europe lan. Notes dinarbe anyi sharaye sadǝna, kuru dinarro kalaktǝdǝ daftǝna. Badiyaram karnu kən 20th ye lan, lardəwa samma