Kazaure də buro salakkin kufu barama Hausa ye (Habe lan notəna) cidiya kərmai kəriwuma Kutumbiyen napsana gulzana.suro Saa 1300 CE yedei. Futu ada ciye karnuwadən Griots yǝ kozənadə, Kutumbi-a ammanzə-adə na kagalmaye Dala Hills lan napsanadən hijra sadəna gulzana-am gargammaye kasatsanadə sandima am buro salakkin cidido kərmadə Kano lan notənadən nabsanadə.
[1]
Gargam kəla Kazaure's founding yedə hawar kəla futu Kutumbi ye baranzə faldən zərəgə laa səbandəna kuru kəmoduwu'a kəmaduwu'a sənana'a mbeji. Nadən loktu kadaro napkono hatta yallanzəye kəla shiye baro waltənzəyen hangalnza cizəna shidoni halnzə barayedəga gadezənadə, kawu kadaro zawalnzə zasaana. Ngawo bəlawuro kuruwu kuru zauro zauyen, sandiye Kutumbidə suro zərəgə shawayen sowondəna. Am bəlin isayin dəye falnzadə alama cididəye suruna kuru kam gadero "Wannan Wajen Kamar Zaure!"
(Fasari mana Hausa bedə shima "Na adə alama njim surobe yeyi"). Bayan "Kamar Zaure" adə karnuwa kadaro faltəna Kazaure ro kuru adə shima su naptəram barama Habebe nadən koksanadəwo. Fato Kutumbiyedə nadən saa miya kadaro napsana, shaida adanza Hunter/Gatherer yǝ kolzana. Sandiye kuruson bare sənana sadin. Awo zauro kuruwuro kənəngatənadə shima adinnzawo; sandiye ila kamuye Tsumburbura lan bowotin dəga abadazayin shi done sami kau Kazaure yedən dabbawa sada'a sadinma. Sandiye awo sadinmadə kuro suro kayawa ruhaniya-a fartə-a Boriben kara. Sai kəndaram Yarimawan Fulani yedən gənyi amma, nizam kərmaiye nadən koktəna.[2]
Bərni Kazaure də shima bərni kura emirate ye dəwo saa 1819 lan. Shidə Dan Tunku, kəriwuma Fulani ye dəwo alama 14 do alama jihad Fulani ye (kəriwu tahir) kura Usman dan Fodio ye gozana dəye falnza. Dan Tunku də bəladiya Dambatta karəngəyedən nazəna bəladiya done Kazaure lan bowono kuru emirate done Kano-a, Katsina-a Daura-a lan kukustənama kokkono.
Dan Tunkudə, shima kura Fulaniye shidoni, badiyaram jihadben, kəlakəl kate askərra Hausaye Kano-a, Katsina-a, Daura-ayedə dabsənadə. Feat adə nankaro shiye flag Shehu lan səbandəna. Dare lan banazə kərmai Fulaniye Daura lan kokkono, amma ngawo adəyen jihad lan zauro cidazənyi kuru bana gana kənasar am yasawu Kano ye dəro sədin. Dareram kəriwudəyen nashanzə yala Kanoyedə dunoa amma bayantənyi. Namtə flag-beareryen shiye hakkinzə Shehuro daraja kənjoye mbeji, kuru darelan Bello'a, amma adəman shidə cidiya Kanoyen kararo asutəna. Sulaimanu do dunyalan ba də Emir Kano ye dəro, fasal adə zauro faidazəna, amma sa Ibrahim Dabo duno'a dəye shiga kənasarzənadən, bannatəna. Ibrahim ye Dan Tunku ro nəm kənga mazəna kuru shiro waatə. Daji shiye kərmai kəlanzəye faldəro, Sarkin Bai Dambazawa fulani Clanbedəro cina, kəriye yala Kanobe sammaso'a surodən kalangai Dan Tunku-a jamiwanzə-aye jihadlan sowandanadə kunten. Kundo adəye nəmkəlado kazəna.
Kərigədə, loktu-loktulan yaye, saa uwuro lewono. Buro salakkin Dan Tunku də shilan awo ngəla mbeji kuru garu bərnidəye ro butəgəna. Gana-ganan, attəson, nəmkura Kanobedə fəletə badiwono kuru shiga ngaworo kalakca. Sonyayi, shiye kuwamiyayi nasha yala Kano Emirate be sammaso zortə gozə kowono. Sokku Clapperton ye lardədən kozənadən suro saa 1824 lan Emir Ibrahim'a kəriwulan səbandəna, kəriwu saa ye dəro dawari sədin, kuru bəladiya kada bannatəna kuru bərbərtəna lan shaida banna Dan Tunkuye kureye suruna. Dareram saa faldəyen Ibrahim Daboye Dan Tunku'a, kəla shiro gənatəro jarabsəna. Shiye soja'a gozə kəla kau Kazaure yero lezə kuru na Dan Tunku ye headquarter nzə sədənaye dəga səmowona. Ngawo adəyen, Dan Tunku ye bətərəm ajabba sədə kuru soja'a Kano ye dəga waltə duzəna.
Sa kəriwudə dazənadə nankaro fotowa indisoye kasatsana kəla kəriwudə shara Sultanbero kalaktəro. Sa shiro sharadə cadodən, Belloye Dan Tunkuro shara cina kuru Dan Tunkuye kərmai kəlabe Emir Kanoyedə waltə tawatsəgəna. Kazaure də Emirate gadero asutəna kuru kalangayyanzə'a kaltəgəna. Shawari adəye nəmkəladodə dazəna kuru ngawo adəyen Kano-a Kazaure-adə mashi ngəlaro napsana. Amma haiyadə shima, zaman Sultan Belloben yayi, Fulanidə Fulani'a kəriwu badizana. Tǝmatǝnyi, karnudǝ fuwujinna soro, awo adǝ zaumaro ngǝwuro waljin.
Kazaure lan, zaman hartəyedə gana laa fəlejin kuru kawudo saa sammason, kuru zaman kəliyedə zauro fəlejin kuru nguwusoro fəlejin. Suro saaben, nəmkəluwudə degree Fahrenheit 58lan səta 102ro saadəna, cidiya 54ben suluwinba au 106ro cijinba.[3][4][5]
Loktu kərmai (1824-57) Emir Dambo ye lan, tada Dan Tunku ye kuru waratatəma, kərmai də'a faraktəgəna (gana laa kəla mashiwanzəyen, nguwunzaso kərmai də'a kasatsana kuru cidiya kərmai kərmai dəyen kasatsana). Dambo də shima mai kura do emirate dəye sətana wo, dalil kərmaizə duno'a kuru hikma'a də shima emirate də'a kəlanzə'a duno'aro rozə, loktu do bətərəm nguwuro tədin lan).
Mai kəriwumadə sonyayi, kəriwu Damagarawa'a mainza Tanimuye kərmaizənadən cezəna. Suro saa 1857. Dambo ye kərmunzə zauro hangal kuttuwa emirate bəlin koktənadəro. Saa 50 karənga gozəna kawu kərmunzəro njistəgəro. Amma shiro diwodə, tadanzə Yarima Gagarau- shi mai nowatadə shidoni cinna Kazaureben səta bəla'a kalangai Damagaram Empire zaman kərmabe Niger Republicbedəro lezənadə. Luwala gade do hawartəye məradətəna də shima bətərəm do Damagaram ye mai Yakudima ye sədənyi də- mai nowata do Kazaure ro bətərəm cina də zaman kərmai Sarki Mayaki yen, diwo mai Dambo ye. Kərigə kawu 9 ro tədəna kuru dareramdən, Yakudima dəga nongutəlan cida kolzəna. Ngawo kəla kəlta adəyen, tawadə musko təkkəna kuru Emirates indisoye kasatsanadəye loktu nəlefa-a fuwutə-a mairiwa indisoye suwudəna. Loktu King Mayaki yen bab gade suro gargam Kazaure ye lan badiwono, shima awo do zaman nəlefaye zaman ye do am kazaure ye dəga suwudə.
Samno Berlin be saa 1884 bedən, Africa də kate lardəwa kərmai notobedən yektəna. Zaman kərmabedə Anəm-a Yala-a Nigeriabedə cidiya kərmai British ben kara. Saa 1906 lan, yala Nigeriaye nguwuso kəltana kuru cidiya nzəliwoyen gənaada, amma saa 1912 lan bas British ye Kazaurero nazaana. Sokoto-a Kano-a indiso badiyatə kuru Dauladə wurtəna, kate Faransa-a British-ayen yekkata. Adə nankaro, Emir Kazaurebe Muhammad Mayakidə hikmalan kəlanzə'a British ro co kuru Kazauredə nasha Nigeria bəlinbero wallono bu fitə baro. Mayaki də shima mai kəriwube dareyewo. Kənənganzə diwonzə kuraye (ruwotəma) suro bikke makkarye kura kəla bətərəm Damagaramyen (Mayaki: Mai kəriwube, Anwar Hussaini Adamu, UCP Press Nigeria) lan sədəna.
