Kəlanzə
| Subclass of | killing, autoaggression, tragedy, voluntary euthanasia  |
|---|---|
| Part of | calamity |
| Has cause | human overpopulation, psychological stress, existential crisis, frustration |
| Studied by | suicidology |
| Health specialty | psychiatry, Psychology |
| Hashtag | suicide |
| Perpetrator | suicide victim |
| Victim(s) | suicide victim |
| Handled, mitigated, or managed by | suicide prevention |
| ICPC 2 ID | P77 |
| Stack Exchange tag | https://philosophy.stackexchange.com/tags/suicide, https://skeptics.stackexchange.com/tags/suicide, https://law.stackexchange.com/tags/suicide, https://medicalsciences.stackexchange.com/tags/suicide |
Kəlanzə cetədə shima kamye nadin kəlanzəro kərmu suwudin.[1] Awowa do kǝlanza cejinma so dǝ sandima: kasuwa kǝrǝnbe-a, kasuwa kǝrǝnbe-a, kasuwa zahirbe-a, kuru awowa faidatǝbe-a.[2][3][4][10] Kəlanzə'a cetə laadə awo done suro hangalyen tədinma (misallo kaziyi kungənaye au kəraye), kazəyiya nəmkamye (misallo nəmgadetə au dəptə), au nəmzalum-a nəmzalum-a.[2][11][12] Am do ne buron kəlanza cetə jarabsana də, fuwulan kəlanza cetə jarabsana.[2] Kəlanzə’a cetəro faida’a də suronzən duluwu’a kəlanza’a cetəye jili balimi’a, kurun’a, sum’a; kasuwa hangalbe-a kuru awowa faidatə-a kuruntə; hangal gənatə fatowa hawarbe kəla kəlanza cetəyen; kəndaramma razəgəbe ngalwotəgə; Hotlines kəla tajirwayen, alamanna 988 North America lan kuru 13 11 14 Australia lan, sandima awowa faidatəye nowata yayi, faidanza ngəlaro kəratənyi.[16][17]
Kəlanzə'a cetə shima dalil kərmuye kən 10th ye dunya sammason,[3][6] shidə kashi 1.5% kərmuye sədin.[8] Saa fallan, adə misallo am 100,000 lan 12.[6] Kəlanzə kəltəye kərmu 828,000 suwudəna dunyalan suro saa 2015 yen, kərmu 712,000 suro saa 1990 yen sətanadən, nəm nguwu kərmuye saa-ngalwotənadə kashi 23.3% lan fulutəna.[18][19] Jinsi lan, nəm nguwu kəlanza cetəyedə konga'a lan nguwu kamuwa'a kozəna, lardə'a fuwuzana lan kashi 1.5 lan səta kashi 3.5 ro saadəna lardə'a fuwuzana lan; lardəwa fəteyedən, kəlanza cetə jarabtədə zauro ngəwu kate am ngəli-a kamuwa-ayen.[20] Kəlanzə’a cetədə nguwusoro am saa 70 kozənalan; sonyayi, lardəwa laan, am kate saa 15 səta 30 ro saadənadə sandima tajirwa zauro ngəwuwo.[1] Europe də shima lardə do kəlanza cezayin ma nguwuwo suro saa 2015 yen.[21]
Ta'adir am miliyon 10 səta 20 ro saadəna kəlanza cetə jarabsana saa woson.[22] Kəlanzə'a cetə jarabtə do kərmu gənyi də raksə zau fanzəyin kuru nəm maskin loktu kuruwuye suwudin.[20] Duluwu kəlanza cetəye do zauro gotəna də lardə-lardəro gadejin kuru awo gade-gade diwal faida'a mbejiro lezəna.[23] Banatə kəlanzə cetəye, loktu laan kam zauro zau fanjin au kərmu tədinro waljiya, lardəwa kadalan sharaye kuru adadunza tərayin.[24][25]
Raayi kəla kəlanza cetəyedə awowa kəndaramye kada alamanna adin-a, daraja-a, maana kəndəgaye-aye sha lezana.[26][27] Adinna ngəwuso kəlanza cetə kasatsanyi.[28] Loktu samurai ye Japan lan, jili kəlanza cetəye shiro seppuku (腹切り, harakiri) gultində darajatəna kəla awo kənasartənyiyen au jili zanga-zangayen.[29] Kəlanzə cetə-a kəlanzə cetə jarabtə-adə, buron sharaye haramzəgəna yayi, lardəwa fəteye ngəwuson kərmadə adə gənyi.[30] Lardəwa gadeson shidə nəmzalumro kara.[31] Karnu kən 20-a 21-a lan, kəlanza cetədə loktuwa ngəwulan faidatinba; kuru shidə loktu au ngawo am gade cezənaben tədəna, nzundu doni askərra-a am terrorist-aye faidatanadə.[32] Kəlanzə'a cetədə ngəwusoro tajirwa kuraro turin, yallanzə'a, sawa'anzə'a am bəlaye'aro karəgə kutta suwudin, kuru ndason dunyalan awo kutturo turin.[33][34]
Ma'ana Hawar kura: Kalima kəlanzə cetəye "Kəlanzə-cetə" nadəro waltəgəna. Futu-a ngawo-a sammaso nankaro, Murder-suicide wune. Kəlanzə cetə, Latin suicidium lan gowotə, shima "kəlanzə kəlanzəye gotə".[9][35] Kəlanzə cetə jarabtə, au hal kəlanzə cetəye kərmu gənyidə, kəlanzəro zau gənatə gananzə yayi kəlanzə'a datəro məradə'a do kərmu suwudin ba'a.[36][37] Bana kəlanzə cetəyedə wakajin sa kam falye kam gade banazə kərmunzə suwudin shawari au diwal dareramro cinlan.[38] Euthanasia, musammanno kəlanzəlaro euthanasia, shima na kam gadeye kərmu kamye suwudinma.[38]
Suicidal ideation də shima tafakkar do kamye kənənganzə datəye amma ngənəwu laa sədin ba.[36] Waneye dawari au niya jireye suronzən mbeji au ba.[37] Suicidality də sha "fujiwo kəlanzə'a cetəye, nguwusoro tafakkar kəlanzə'a cetəye fəlejin, musamman maro shaida kəlanzə'a cetəye mbejiro."[39]
Suro kam cetə-kəlanzə cetəyen (au kam cetə-kəlanzə cetə), kamdəye məradənzə shima kam gadeye loktu fallan gotə. Lamar taganasbe adəye shima kəlanzə'a cetə, na doni kam cezənadə'a kəlanzə'a cezənadə shima səkə.[40] Kəlanzə’a cetə dalil kamdəye kəlanzə’a jamaye gənyiro fanzənadə shima egoistic suicide lan nowotə.[41]
Center for Suicide Prevention in Canada ye dəye kulashi maləmmaye-a hawar kənjo-a lan cida do kəlanzə’a cejin də shima commit, kuru kalma do kəlanzə’a cejin dəga zortəro gashiftəna; suro saa 2011 lan, sandiye ruwo laa baksana kəla təlam do kəlanza cetəyen faidatin dəga faltəro bowozana shiro "Kəlanza cetə-a təlam-a: Abi nankaro kalma 'C' faidatənyi".[42][43] Karapka ilmu hangalbe Americabedəye "kəlanzə cezəna" kalma b