Inorganic chemistry
| Subclass of | Chemistry  |
|---|---|
| Part of | Chemistry |
| Is the study of | inorganic compound |
| Practiced by | inorganic chemist |
| Stack Exchange tag | https://chemistry.stackexchange.com/tags/inorganic-chemistry |
| Opposite of | Organic chemistry |
Chemistry inorganicbedə shilan awoa kəltabe-a kuru hal awoa tiyibe-a kuru organometallicbe-a wujin. Fannu adə kemikal donyi carbon-based gənyi ma, sandi donyi organic chemistry lan bowotin ma. Nəm gade-gade ndikate fannuwa indibedə tawadə bawo, sau fannuwa organometallic chemistrybedən nəmgade kada mbeji. Shidə faidanzə mbeji nasha cidaram kemikalbe sammason, suronzan catalysis a, karewa kimiyabe a, launuwa a, surfactants a, awo zaktəbe a, kurun a, kəndawu a, kuru bare a.[1]
Wagǝtǝ Compounds inorganicbe kada alagəlan təbandin naptə mineralsben.[2] Kattidə suronzən su sulfate mbeji misallo pyrite au kalsium sulfate misallo gypsum.[3][4] Inorganic compounds də, cida nguwu sədin, awo do ne biomolecules gultin də, awo do ne electrolyte lan bowotin ma (sodium chloride), awo do ne energy gənatəyin ma (ATP) au gartə lan (shi do ne polyphosphate gultin ma suro DNA yen).
Kǝltǝ Inorganic compound də awoa kəltəye kada fəlejin. La’anzadə kəltəram ionic ye, suronzan cations’a anions’a kəllata. Misallo manda’a (sandima kəltəram ionicbe) sandima magnesium chloride MgCl2, shi donyi suronzən magnesium cations Mg2+ kuru chloride anions Cl-; au sodium haidroksaid NaOH, shidonyi suronzən sodium kation Na+ kuru haidroksaid anions OH- mbeji. Awowa gade kəltəram inorganic ye də zauro covalent, alamanna sulfur dioxide ya su pentacarbonyl bega. Compounds do inorganic ye nguwu so polar covalent bonding yin mbeji, adə shima fasal bonding daudau covalent a ionic bonding ye. Bayan adə oxides kadaro faidatin, carbonate-a, kuru halides-a. Inorganic compound kadadə sandiya na yitəbe ngəwuro asutin. Manda laa (misallo, NaCl) də suro njiyen zauro yijin.
Sa kalaktəram faldə suronzən atom hydrogenbe mbejiro waljiya, kalaktədə wajin proton’a fafaltiyin suro chemistry acid-baseben. Bayan donyi kǝske lan, kemikal donyi raksǝ electron indi ro kǝltǝyin ma, sha Lewis acid lan bowotin; nasha gadelan molecule ndaso yayi electron indi banazəyin də sha Lewis base lan bowotin.[5] Nasha faltə acid-basebe kəltəramzəben, dawari ilmube HSABbedə polarizability a nəmkura ionsbedəga gozəna.
Yayaktəwa gana kəla chemistry inorganicben Yayaktəwa inorganic chemistrybedə kada, amma suronzan:
kemistri organometallicbe, awoa kəllata su-kabonbe-a. Na adəbe kəltəram organicbedəga lezəna, shidonyi organometallic catalysts a reagents kada faidatinma. cluster chemistry, awo do su kada kəllata ma, su-su’a kəllata ma au ligands do kəltəram ma. kemikal awowa kǝnǝngabe, awowa kǝnǝngabe suronzan su mbeji. Na adə chemistry kurunbe lezəna. karewa chemistrybe a kuru kəndaram cibbube chemistrybe a, nzəra (maana polymeric) awowa cibbube awowa kəskelan turinba fəlejin. Mauduwuwa zahirye kada nasha anyiro kəllata, ceramics kunten. Sanyaram awowa kǝnǝnganzaye Chemistry inorganicbedə nasha ilmu kimiyabe zauro faidatinma. Adamen, nəm nguwu razəwu lardəyedə, futu sulfuric acid lan faidatin də’a asutin.
Awo faida'a kamye sətandənadə shima ammonium nitrate, shilan faidatə bunduwuro faidatin. Ammonia də sha Haber lan tuwandin. Nitric acid də sha ammonia lan tətandin futu oksidatəyen. Kare gade kura-kura awo tiyi lan tuwondinba də shima siminti portlandbe. Awowa kəltəram awowa tətandənadə sandima faidatain alamanna vanadium(V) oksaidbe shidonyi sulfur dioxidebega kuru titanium(III) kloraidbega shidonyi alkenesbedəga kəljinma. Awowa tiyi awoa tiyibe kada faidatin awo tiyi awoa tiyibe lan faidatinma alamanna lithium aluminum hydride yeyi.[9]
Bayan kəla kemistri inorganicben Bayan kəla chemistry inorganicbedə hangalnzə kəla awoa kəltabedə futu awoa sandiya kəlzənaben. Ganalaro yaktədəbe hangalzəga kalaksəna kəla kəndaram periodic tablebedən shidonyi element shiro heaviest gultinmadə (shi elementdə shidonyi nəmkurau atomicbe kambowo) suro compoundben, gana laadə shima compounddəga yaktə futu samunzaben.
Kǝlno kǝltǝbe Hawar kura: Chemistry kəltə
EDTA də kəltəram Co3+ ionbe suro [Co(EDTA)]- Kəltəram zaman kureyedə su’a kəllata “lone pairs” electrons ye do kəla atom ligands ye lan dasayin ma, misallo H2O, NH3, Cl-, kuru CN-. Suro kəltəram zaman ye lan, awoa organic ye’a inorganic ye’a də ligand ro faidatin. Shi "su" də shima su do kufu 3-13 ro saadəna ma, kuru trans-lanthanides a trans-actinides a, amma kururam laan, awoa kemikalye samma so kəltəram awo kəltəram lan bowotin.
Stereochemistry kəltəram awowa kəltəbedə zauro ngəwu, futu Wernerbe bayanzənayeyi enantiomers indi [Co((OH)2Co(NH3)4)3]6+, bayan buroye kəla chiralitydə awowa kəltəram organicben gənyi. Mauduwu kura suro ilmu adəben shima supramolecular kəltəram chemistrybewo.[10]
Misallo: [Co(EDTA)]-, [Co(NH3)6]3+, TiCl4(THF)2. Kəltəram awowa kəltəbedə gar kada fəlejin, tetrahedrallan səta titaniumro gadezəna (misallo, TiCl4) səta square planarro saadənadə nickelbe gade-gaden səta octahedralro saadəna kəltəram awowa gadebero.