Guanaco
| Short name | L. guanicoe  |
|---|---|
| Taxon name | Lama guanicoe |
| Taxon rank | species |
| Parent taxon | Lama |
| Taxon common name | Guanaco, Guanako |
| Original combination | Camelus guanicoe |
| This taxon is source of | guanaco fiber, guanaco |
| IUCN conservation status | LC |
| CITES Appendix | Appendix II of CITES |
Guanaco də (/gwah-NAH-koh) shima karimo donyi lardə America anəmye lan tuwandin ma, shi donyi llama fatoye dəa karəngə. Guanacos də shima karimo karaye indi America Anəmye dəye falnza; jili gadedə shima vicuña, shidəwo na kuruwulan dayinmadə.
Ilmu asalbe
[yasa | usullu yasa]Guanacodə sunzə kalma Quechua wanakulan ciwondo. Guanacos ganadə sandiya chulengos au "guanaquitos" lan bowotin.[1]
Halwa
[yasa | usullu yasa]Guanacos də kate 1.0-a 1.3-a yen dajin (3 ft 3 in-a 4 ft 3 in-a) kəla ngawoyen, nəm kuruwu tiyinzəye 2.1 səta 2.2 ro saadəna (6 ft 11 in səta 7 ft 3 in ro saadəna), [2] Laununzadə zauro gana gadejin (llama fatobedə yeyi gənyi), launu bəntənəslan səta cinnamon sələmro saadəna kuru cidiyanzən bəlro saadəna. Guanacos də fəska nza kəriwu kuru səmo nza gana, sak. Kənənga guanacobedə saa 28 ro saadin.[3]
Guanacos də shima dabba donyi cidilan dasawuna ma kuru shi donyi South America lan dasawuna ma.[6] Dabbawa cidibe gade nəmkərawunza guanaco'a kozənadə sandima tapirs-a, karkada marshbe-a, karkada bəl-a, bear spectacled-a, kuru jaguar-a.
Guanacos də dawunza lan karayi kərrata, hal do kamanza fatoye lan tuwandin ma, llama, kuru yallanza so, vicuña karaye-a alpaca fatoye-a. Adǝye dawunza soga bǝtǝrǝm predatorbe lan sǝtkayin. Am Boliviabedə karayi dawu dabbawa anyibe faidata shoes sadin, karayidəga fəlezayin kuru fəlezayin shilan faidatə nankaro. Chile lan, baradə Tierra del Fuego lan bas kasattəna, na doni am doni tajirwaro gotənyi suro lardədəyen dəganadə. Kate saa 2007-a 2012-ayen, guanaco 13,200 sharaye barazana suro Tierra del Fuegoyen.[4]
Kəmbu
[yasa | usullu yasa]Karimo samma so yeyi, Guanacos də kajim kəmbu, kajim so, kəska kəri so, kajim so, lichens so, fungi so, cacti so, kambil so.[11] Kəmbuwadə ganaro səndən kuru buro salakkin forestomachro gayin ngawo ruminationben. Diwal adə ruminants'a samun, shido karimowa'a karəngən badə. Nizam donyi karimo ye dǝ shima ruminants lan tuwandin, shi donyi forestaches lan glands mbeji dǝ shaida tǝna.[5]
Bu
[yasa | usullu yasa]Guanacos də nguwusoro nəm kuruwu 4,000 m (13,000 ft) sami kuluwuye lan tuwandin, Patagonia dawun baro, na do latitude anəmyedə ma'ananzə kankaraye kajim'a zakcin nəm kuruwu adəlan. Bunzadə suronzən red blood cells ngəwu mbeji, adəye sandiya banazəgə na oxygen gana doni na kuruwudən təbandindən kənəngazayin. Bu guanacobe cokolle faldə suronzən cells bube kime miliyon 68 mbeji, shidə adamganabe diyauro kara.[14]
Faiba Guanacobe
[yasa | usullu yasa]Guanaco fiber də zauro daraja'a kəla təlala'a, kawudo'a kuru kare kəji'a lan təwandin. South America lan, bəndi guanaco ye də darajanzə kən indimi bəndi vicuña ye dəro. Pelts də, musamman maro calves lan, loktu laan faidatin red fox pelts ro, dalilnzədə shi texture də gayirtə zauro zau. Futu kusuninza fatobe yeyi, llama də, guanaco də indiro-zakkata kunduli gartəye kərrata-a kuru cidiyanzə təlala-a, kundulinzadə alamanna 16-18 μm diameter lan kuru cashmere ro rataltəyin.[15]
Jili gana
[yasa | usullu yasa]- Lama guanicoe guanicoe yalalan
- Lama guanicoe cacsilensisdə anəmlan
Nəm nguwu jamabe-a samtə-a
[yasa | usullu yasa]Guanacosdə nasha steppes-a, cidi kəskaye-a kuru nasha kauye-a South Americayedən napsana. Sandidə nasha cidi Perube-a, Bolivia-a Chile-a lan tuwandin, kuru Patagonia-a lan, amma Paraguaylan gana.[1] Argentinalan sandidə nguwu nasha Patagoniayen, kuru na'a alammaanna Isla Grande de Tierra del Fuegoyeyi. Nashawa anyilan, nəm nguwunza zauro dunowa, sau gaska kəmbu dabbawabedə gana. Guanaco də kəmbu mbejiro jawawu cin, nasha kəmbu gana-a dawu-dawu-a mbeji loktu kəmbu təmtəyen kuru nasha kəmbu ngəwu mbeji loktu kəmbu təmzayin bayen.[16]
Somtəram, saa 2016 lan, adadunza dabbawa miliyon 1.5 səta 2 ro saadəna: Argentina lan 1,225,000-1,890,000, Chile lan 270,000-299,000, Peru lan 3,000, Paraguay lan 150-200 ro saadəna. Adə shima kashi 3-7% nəm nguwu guanacoye kawu amma Spainye South Americaro isayinro.[17][18] Nəm nguwu am gana John Hamilton ye fəlezənadə kərta Staats yedən mbeji suro kərta Falkland yedən (Malvinas), nəm nguwu amyedə 400 yeyi saa 2003 lan.[19] Torres del Paine lan, adadu guanacoyedə 175 lan səta 1975 lan 3,000 ro saadəna suro saa 1993 yen.Guanacosdə suro fewa kamuwaben dasayin, tadanza, kuru konga duno'a. Konga Bachelorbedə fewa gade-gade sadin. Karapkawa kənzambiyedə gana yayi, ngəwusoro am kurawa 10 kozənyi, bachelor herdsdə konga 50 samin mbeji. Raksa awa falyin 56 km/h (35 mph) lan kazayin, nguwusoro kəla cidi kawu-a kawu-ayen.[21] Sandidə kuru zauro kambetəma. Guanaco ye kənənganzə saa 20 səta 25 ro saadəna.[11]
Bolivia lan, nasha Guanacos ye də kəska kəskaye suro tajirwayen kara.[22]
Sahara Atacamabe
[yasa | usullu yasa]_Leona_Amarga.jpg)
Guanacos laadə sahara Atacamayen kasharu, na laadə saa 50 ma kozənaro sami njizənyi. Ci kəmaduwuye kəla kauye sahara'a kəllatadə sandiya banazəgə awo shiro "fog oases" au lomas gultindən kənəngazayin. Na nji amusudə cidi kawudo'a lejiya, kasam sami saharabedə amusuro waljin, kuru kawudo njiye suwudin. Kasamye kawudodəga gozə sahararo lejin, na shi cactidə njidəga sətayin kuru lichensdəwo cactidəro kəllatadə shiga sponge yeyiro fəlejin. Guanacos də daji kambil cactusbe-a lichens-adə zowin.[23]
Ilmu kǝnǝngabe
[yasa | usullu yasa]Guanaco də dabba do kawusuwaye. Shidə fewa sənanalan napcin shidoni konga fal-a kamuwa kada-a tadanza-a. Sa kongadəye tajirwa asujiya, shiye karapkadəro fəlejin. Guanacodə raksə sa'a 64 km/s ro saadin (mph 40; m/s 18). Kaso adə faida'a kənənga guanacos ye ro dalildə shima raksa cidi kajimye Altiplano ye dəro gərazayin ba.[25]
Dabbawa alagəla guanacobedə suronzan pumas-a culpeo-a au Andean fox-a mbeji.[6] Fox ye awo kəmbuye də notənyi hatta saa 2007 lan loktu do awo kəmbuye dəga asutə badizana suro Karukinka Reserve ye suro Tierra del Fuego yen. Ilmuwu kimiyabeye awo adəga kəndaaram yanawu kəla jaziradəben battidəro kəlzana, shidəwo kəmbu ganaro sədinma, dabbawadəga dunowaro sədinma. Pumas ye kəla Tierra del Fuego yen ba də shima dalil do fox ye nasha nza kəndaram nzaye dəga səmoyin ro kasattəna. Dareram lan, hal adə bəlin gənyiro kasattəna, sau shi foxdə bənyero kara, adəye səkə awo laa kəmbuye dəga asutəro zauro zaujin. Hangal kəla kəriwuben sətanadə, guanacosdə duluwuwa kəlakəlbe faidata tadanzaga nzəkawo nankaro, korkori am duno ba'aben. Sandiye kənasartana maa, kəriwudəga duwazayin, shidə puma lan mowonjinba.[26]
Sa shiro barazanaro waljiya, shi guanacodə fewa gadedəro kowo kura-kura lan fəlejin, shidəwo kasudu kori-kori-a samun. Kongadə ngəwusoro ngawo fedəyen kashi sandiga faitəro. Ngawo adəyen halnza kəske yaye, guanacosdə ngəwusoro təfayin sa shiro barazanaro waljiya, kuru raksə nəmcintə godu arakkə (1.8 m) ro saadin.[27][28]
Loktu kǝnzabe
[yasa | usullu yasa]Loktu nəmkam kəltayedə kate kəntawu November-a February-ayen wakajin, [citation needed] loktudən kongadə ngəwusoro luwala sadin, ngəwusoro cizayin, kuru testicles konga gadedəye tutuluyin nəmngəla-a hakku kənzambiye-a nankaro. [29] Ngawo kəntawu mewun tilon-reta-ayen, chulengo fal tambo.[30] Chulengos də ngawo tamboyen raksa lezayin. Chulengos kongabedə konga duno'adəye fedən dujin sa'a fallan kuru fe bachelorbero kəllata.
Liwo
[yasa | usullu yasa]Anəm Argentina-a Chile-a lan jili alagəwa tajirwaro gotənyi yaye, guanacos cezənadə nasha adə sammason turin kuru sandiya garro kəllata. Kulashi soye kərmu saa woson kəla fences yen (5.53%) kərmu am kurawa ye dəga kozəna (0.84%) kuru nguwuro suro ovine yen (93 cm kuruwu) bovine ye (113 cm) fences ye dəga kozəna. Guanacos ngəwuso shinza waya samibedən bazana sa fencedən təmbaro jarabsayindən.[31]
Fatolan gǝnatǝ-a kuru fatoro gǝnatǝ-a
[yasa | usullu yasa]Guanacos 300 yeyi suro zu U.S. ye lan mbeji, kuru 200 yeyi suro fewa kəlanzayen rajista təna.[32] Guanacos də shima jili llama fatoye ro gotəna. Adǝ tawattǝna futu molecular phylogeneticbe kulashinzǝ saa 2001 lan, sonyayi kulashidǝye llamas fatobedǝ alpacas'a kǝltǝna, sandidonyi vicuña karaben tǝbandindǝ.[33]
Guanacodə kəlanzəlaro Mapuche Mocha Islandye anəm Chileyedə sha fatoro sadəna, chilihuequedə sətandin, shidoni bəndənzəro tətandin kuru baredə gərtəro. Dabba adə karnu kən 17th lan baro wallono sa shiga dimiwa dunya kurebe-a dabbawa kəriwube-aye falzanadən.[34]