Great Barrier Reef
| Native label | Great Barrier Reef  |
|---|---|
| Country | Australia |
| Located in the administrative territorial entity | Queensland |
| Located in protected area | Great Barrier Reef Marine Park |
| Location | Townsville |
| Located in or next to body of water | Coral Sea |
| Coordinate location | 16°24′0″S 145°48′0″E |
| Heritage designation | World Heritage Site, listed on the Australian National Heritage List |
| Official website | http://www.gbrmpa.gov.au/ |
| Described at URL | |
| Investigated by | Australian Institute of Marine Science |
| World Heritage criteria | (vii), (viii), (ix), (x) |
Shi Great Barrier Reef də shima dunyalan coral reef kurawo,[1][2] shidə reefs fal-fal 2,900-a kuru kərtawa[3] 900-a kilomita 2,300-a (1,400 mi) kəla nasha alamanna mile square 344,400,500-yeyi. Shi reef də suro kuluwu Coral Sea yen kara, ci kəmaduwu Queensland ye lan, Australia lan, ci kəmaduwu dəga diwal kilomita 160 (100 mi) nəm faraknzə na-a lan yeksəna kuru nəm cidinzə mita 61 (200 ft) ma kozəna.[6] Shi Great Barrier Reef də diya samiben turin kuru shima gar kura dunyalan awoa rowasoye sadənawo.[7][8] Gardo reefbe adə awoa sənana biliyon kadaye garzana, sandiya coral polyps lan notəna.[9] Kənənga jili kada banazəyin kuru shiga na gargam dunyabero karrada suro saa 1981ben.[1][2] CNN ye sha fal suro awowa ajabba dunyabe tulurben suro saa 1997ben co.[10] Nawa awo kaduwube dunyabe Australiabedə suro saa 2007ben səkkəna.[11] Trust lardə Queenslandbedə shiro su kəriye Queenslandbe suro saa 2006yen co.[12]
Nasha kura suro cididəyedə Great Barrier Reef Marine Parkye shiga nzəliwozəna, shidəwo banazəgə awo amsoye faidatayindəga dabcin, misallo bənyi kənta-a bəladəriye-a. Kazəyiya gade kəla reefben kuru awoa shiro ecosystem gultindəbe suronzan awoa adamganabe bannazayinso, yanawu faltə-a kuru coral bleaching-a, sludge latə-a kuru nəmngəwu crown-of-thorns starfishbe-a mbeji.[13] Futu kulashi laa suro kəntawu October saa 2012 lan baksanadən shi National Academy of Sciences dəye fəlezəna, shi reefdə reta awo shiro coral cover gultindəbe kozəna suro saa 1985ben fatsəgəna, awo shima adəga waltə tawatsəgəna kəla kulashi saa 2020ben shi dəwo reta awo shiro coral cover gultindəbedəga fatsəgəna kate a9 a100. tartəgəna 2020bedə kuwamiyayi ngaltənyi.[14][15]
Shi Great Barrier Reef də tussuna am Australiaye-a Torres Strait Islander-aye sha nozana kuru faidatayin, kuru shidə nasha faida'a ada'a kuru adin'a am bəlaye'a. Reef də zauro am bəladəriye lezayin, musamman maro nasha Whitsunday Islands-a Cairns-a lan. Bəladəriye cida arziyibe faida'a nashadəro, saa woson dola biliyon AUD $3 samin səbandin.[16] Suro kəntawu November saa 2014 yen, Google ye Google cidiya njiye lan kururam 3D ye dəga badiwono.[17]
Hawar March 2016 ye fəlezəna kəla coral bleaching də zauro tartəgəna futu buron təmatəna dəga kozənaro, zauro nasha yala reef ye dəga lezəna dalil temperature kəmaduwuye zəmzəmtəyen.[18] Suro kəntawu October saa 2016, Outside ye kitawu kəla reef dəyen baksəna;[19] shi hawar dəga zorzana kəla shidə duwan gənyi kuru kasadə kəla reef dəga banatəyen dabcin.[20] Suro kəntawu March saa 2017, shi mujalla Naturedə kakkadə laa baksəna kəla nasha kura-kura suro yala reefbedən kilomita 800-ye (500 mi) dəga suro saa 2016ben bawono kəla temperature njibe zauro ngəwuben, awo shima adəwo ruwotəmasodəbe bayanzana kəla futu yanawu dunyabe faltəben1. Nəm nguwu baby corals ye do kəla Great Barrier Reef yen tambo də zauro fulutəna suro saa 2018 yen kuru ilmuwu kimiyaye sha katap buroye "kartə alagəlaye kura" ro bayanzana. Am kurawa ngəwu do suro saa 2016-17 lan bazana də, adəye səkə nəm nguwu tambo coral ye də ganazəna. Jili coralsbe doni walta tadazayin dəye faltəna, kuru adəye "loktu kuruwuro waltəm fasaltə reef ecosystembedəga suwudin waneye awodə gozə kozənaro waljiya."[22]
Shi Great Barrier Reef Marine Park Act 1975 (sashi 54) dəye hawar kəla nəlefa Reefbe-a, kazəyiya-a, kuru fuwube-a saa uwu woson fəlezəna. Hawar dareyedə suro saa 2019 lan bakkada.[23] Suro kəntawu March saa 2022, awo gade mass bleaching eventbe tawattəgəna, shidəwo kazəyiya gade kəla fuwube nizam reefbe adəben səsangənadə, musammanno loktu awoa El Niñobe yanawubedəga wutiya.[24]
Cidaram kimiya suro njiye Australiabedə kulashi saa woson kəla daraja Great Barrier Reefben sədin, kuru hawar saa 2022bedəye fəlezəna shidə zaumaro suro saa 36ben waltəgəna. Dalildə shima waltəm wuratə indi-yakkə reefbedə shiro Acropora coral gultində, shidəwo coral nadən zauro duno'adə.[25]
"Kulashi" kuru su kənjo Shi Great Barrier Reefdə tussuna amma asal Australiabe-a Torres Strait Islanderbe-aye sha nozana kuru faidatayin, kuru shidə nasha faidaa ada amma bəlabe-a adinnza-aye.[26] [bayan məradəzəna]
Am Europebe buro salakye Great Barrier Reef dəga asuzanadə shima James Cook suro saa 1770 yen, shi dəwo bəlauzə kuru ci kəmaduwu gədi Australiabedəga kurzənadə. Yim kawu kəntawube 11 kəntawu Junebe saa 1770, mara njiye Cookbe, HMS Endeavourdə, na njiye fəte na kərmaaro Cooktownbedən cizəna, yasadə mawu tulur məradəzəna.
Matthew Flinders də shima su shiro Great Barrier Reef gultin dəga suwudə, ngawo shiye taswiranzə kəzəkkə suro saa 1802 yen sədənan. Flinders ye kalma kada faidatə reefs dəga bayanzəna shi do kərma dəro Great Barrier Reef lan bowotin dəga suronzən "great reef" mbeji, reef fal dəro, "barrier reef", reef ndaso yayi maara njiye suro kuluwuye dəga dabcin, au njiye suro kuluwuyen, ci kəmaduwuye dəro letəro, kuru "Barrier Reefs", c