Global warming
| Subclass of | external risk, Yanawu Dunya yǝ faltǝ  |
|---|---|
| Has cause | greenhouse gas emissions |
| Has effect | effects of climate change |
| Studied by | climatology, climate impact research |
| Contributing factor of | arctic sea ice decline |
| Has contributing factor | coal-fired power station |
| Has characteristic | global boiling |
| Handled, mitigated, or managed by | climate change adaptation, climate change mitigation |
| WordLift URL | http://data.thenextweb.com/tnw/entity/global_warming |
| Opposite of | global cooling |
Faltə yanawube zaman kərmabedə suronzən gəttəgə dunyabe--tərayin kawudo dunyabe--kuru futu shiye nizam yanawu dunyabega lejin-a. Futu faraklan, shi yanawu dunyabe faltǝdǝ suronzǝn faltǝ kǝndaram dunyabe loktu kuruwube mbeji. Citə kawudo dunyabe zamanbedə cidawa amsobe sha suwudin, musammanno kəndawu fossilbe (kuntuwul-a, kəndawu-a gas alagəlabe-a) tən loktu cidaram sanyiyarambedən wartin.[1][2] Fossil fuel faidatə-a, karaa kəlta-a, kuru cidawa barebe-a sanyiyarambe-adə gas greenhousebe sutuluyin.[3] Sandi gaswa anyi kawudo Dunyabe sutuluyin ngawo kəngalbe kawudo sətanaben, sami cidiyabedəga zəmzəmzəyin. Sami dunyabedə kərmadə ta'adir 50% carbon dioxidebe ngəwu, shi gas kuradəwo dunya gəttəgə suwudinmadə, dareram zaman kawu sanyaramsoben kozəna, daraja saa miliyon kadaro turunyiro nazəgəna.[4]
Futu yanawu dunyabe faltǝdǝ zaumaro kǝndaram lejin. Kawudo-a konnu karaabe-adə zauro ngəwujin.[8] Arctic lan gəttəgə nguwutəye banazəgə permafrost dəga yizəna, glaciers ye ngaworo kalaktə-a kuru kankara kuluwuye fulutə-a.[9] Kawudo ngəwudəye karwa zauro duno'a, fəram'a, kuru yanawu gade'a suwudin.[10] Faltə kəndaram kəla kauye-a, coral reefs-a, kuru Arctic-a yedə jili alagəwa kada na falro napsayin au baro walzayin.[11] Kasadəwa fuwun gəttəgə fulutəyedə kənasartəna yayi, awowa laadə karnuwa kadaro gozaa kozain. Suronzan kawudo kəmaduwube-a, kəmaduwube acidification-a kuru nəmngəwu kəmaduwube-a mbeji.[12]
Futu yanawu faltəyedə amso'a nji njiye ngəwuro sədin, kawudo zauro ngəwu, kəmbu-a nji-a mbautə-a, kwasuwa ngəwu-a, kuru razəgə-a baro sədin.[13] Hijra adammanabe-a kuru luwala-adə shima dalilwo.[14] Karapka nəlewa dunyabedəye futu yanawu dunyabe faltədə shima tajirwa kura nəlewa dunyabero karnu kən 21medən bowono.[15] Jamiwa-a kuru nizam kəndaram dunyabe-adə tajirwa zauro ngəwu sorin kəndo gəttəgə fulutə baro waljiya.[16] Faltə yanawubero adaptatədə kasadəwa alamanna kataffa njiye kaltəgəbe au kəskawa kəmbu baro waljinsodəye tajirwa yanawu faltəbedə gana laa fulujin, amma datəgəram laa adaptatəbedə ba nazəna.[17] Jami talaadə sandima awowa dunyalan suluwinmadə gana, amma raktənza gana kuru sandima zauro suro yanawu faltəyen raksayin.[18][19]
Konnu Bobcatbe suro Monroviaben, CA, Satumba 10, 2020 Acropora coralbe dafkata Ci kəmaduwuye harzəna suro Californiayen, shidoni suro saa 1,200yen zauro njiye sətanadə. Misallo awowa laa kəla yanawu faltəyen: Konnu karayedə kawudo-a baram-aye sha zauro sədin, corals'a datəgəramdə ngəwusoro dalil kawudo suro njiyeben wajin, kuru baramye zauro nji'a fulujin. Futu yanawu faltəye kada asutəna suro saa mewu buroye karnu kən 21st yedən, saa 2024 də shima zauro kawudowo +1.60 °C (2.88 °F) lan tən suro saa 1850 lan ngaltə baditən.[21][22] Kawudo gadeye awowa anyi'a sərayin kuru na'a tipping points ye suwudin, alamanna Greenland ice sheet samma yitəyeyi.[23] Cidiya tawadə Parisbe saa 2015bedən, lardəwa sammaso kasatsana gəttəgə "cidiya 2 °Cben" ro. Attəson yayi, wadəwa cidiya tawadəyen gozanadən, gəttəgə dunyabedə kuwami yaye alamanna 2.8 °C (5.0 °F) nazəyin dareram karnudəben.[24]
Bana kada mbeji kəla cida yanawu dunya sammason,[25][26] kuru lardəwa ngəwuso carbon dioxide fulutəro nyazana.[27] Fossil fuels də raktə baro tədin bana kungənaye datəlan, energy gənatə-a kuru energy do carbon pollution nguwu suwudin ba ro faltə-a. Futu dunowa anyibe suronzan karuwa-a, kawusu-a, nji-a, kuru duno nuclearbe-a mbeji.[28] Konnu latərikiye kadawulan tətandində raksə kəndawu fossilbedəga faljin nasha lenəmarebe-a, garso kawudo-a, kuru cidawa sanyiyarambe-a.[29] Carbon də samilan tutuluyin, misallo karaa ngəwutə-a bare-a lan futu carbon suro cidiyen gənatin.[30][31][32]