General relativity
| Part of | theory of relativity  |
|---|---|
| Inception | 1916 |
| Discoverer or inventor | Albert Einstein |
| Location of creation | Berlin |
| Has characteristic | mass in general relativity |
| Stack Exchange tag | https://physics.stackexchange.com/tags/general-relativity, https://astronomy.stackexchange.com/tags/general-relativity |
Nəmkam awo sammabe, kuruson shiga tiwori nəmkamye sammason nowotə, kuru Einsteinbe nazariyanzə gəratəyewo, shima nazariya geometricbe kəla gəratəyewo shido Albert Einsteinbe suro kəntagə Mayuben baksənama suro saa 1916ben kuru shima bayando kasatkata kəla gəratə awowa kurakuraben suro fiziya zamanben. Shi nəmkam ndikate awoa sammasobedə shima nəmkam ndikate awoa taganasbedəga suwudə kuru shi Isaac Newtonbe kaidaanzə dunya sammason mattəgəyedə ngalwozəgəna, bayan fal kəla mattə mattəben cina namtə alamaram geometricbe lamar dunyabea kuru loktua a, au futu-diyawu dunyabe loktua dunyabea. Hasatanma, shi duno spacetimebedə daataro duno-a, momentum-a, kuru kazəyi awo jilifi yayibe-a letana, suronzan matter-a kuru radiation-a mbeji. Alakadə Einsteinbe nasha equationnzəbe bayanzəna, tartif kənindimibe nəmgade equationbe. John Archibald Wheeler ye kasarrataro wono: "Loktu-nabedə futu awodəbe lejinno guljin; awodəbe loktu-nabedə futu kərtəyinno guljin."
Newtonbe dokanzə kəla dunyabe gravitybedə, shidəwo gravity suro mechanics kureben bayanzənadə, raktə shiga turin kəla zan kəla nəmkam ndikate awoa dunyabe sammasoben kəla shi geometry loktu samibedəwo nasha samtəram awoa kadaben. Zanna gade kəla awoa sammasoye nəmkam ndikate awoa sammasoben, attəson, sandidə kaida Newtonbe kəla dunyabe gravityben suro physics kurebedən kozana. Sandi zanna anyi kəla loktu kotəben kara, shi geometry of the space a, təgəndo tiyibe suro free fallben, kuru tartəgə nurbe a, kuru suronzan gravitybe loktunzəa tartəgə a, gravitational lensing a, shi gravitational redshift of light a, loktu Shapirobe taktəga, singularities a kuru black holes a. Kuwa kərmadəro, jarabi sammaso kəla general relativityben dawari ilmubedəga kasatsana. Shi sulhu loktu-təngatəgəma kəla general relativityben andega banazəgə gargam dunyabedəga suro awoa kozəna-a fuwube-aro sutuluwin, kuru shima fasal zamanbe kəla cosmologyben suwudə, adəbe səkə Big Bang a kuru cosmic microwave background radiation a təbandəna. Ngawo dawariya ilmube gade kada kənjoben yayi, shi general relativitydə shima dawari ilmube butuwo kuru bayanna kəla awoa ngaltəben kalkalzənawo.
Nəmkam ndikate awowa sammabega doka quantumbe physicsbedə shima kaziyiwo, dasoson yayi, dawari ilmube kəlanzəlaro kalkaljinma kəla quantumbe gravityben təbandənyi. Kuwa yayi notənyi futu shi gravitydəga awoa yakkə non-gravitybedəga kəltin: dunoa, duno ba a kuru electromagnetic a.
Shi dawari ilmube Einsteinbedə suronzən faidaa astrophysicalbe mbeji, suronzan zan kəla black holesben mbeji—nashawa samibe duwo na-a loktu-a bannatəna futu abima, nurma, sandilan təmoyinbaro. Black holesdə shima dareram shillewuwa kurakurabewo. Microquasars a kuru galactic nuclei cidajinmadə sandima bəlaa sələm shillewubewo kuru bəlaa sələm kurawo. Kuruson shi gravitational lensingdəga zanzəna, na shi nurdəbe dungoktənzədə jaza fotowa bannata kuru fotoa kada kəla awoa shillewube cintəben suwudin. Zanna gadesodəbe suronzan nəmmbeji gravitational wavesbe mbeji, shidəwo daataro asuzanadəbe kəlakəl physicsbe LIGO-a kuru nashaa asutəbe gadeso-aye. Ngawo adəben, nəmkam ndikate awoa dunyabe sammasoye dalil fandoram cosmologybe kəla dunya tartəyinben suwudəna.
Shiga zaumaro kasattəna kəla shima dawari ilmube nəmshawa isawube ajabbawo, shi general relativitydə ngəwusoro shiga bayantin kəla "shima zaumaro shawawo suro dawari ilmube zahirre mbeji sammasoben."[1]
Gargam Hawar kura-kura: Gargam nəmkam ndikate awowa sammabe-a kuru dawariya ilmube kurebe kəla gravityben-a Henri Poincaré's 1905be dawari ilmube kəla fafaltə konnu lantərkibedə shima dawari ilmube nəmkam ndikate awowa sammabewo, duno mattəbe kuntenro. Amma sandi gafsənasoye təmanzadən shi gravitydə tiyinzən kara au electromagnetic furtunzəwo, shiye shawaria cina kəla shi nəmkam ndikate awolaabedə shima "awolaa dalil futu andebe ngaltəben kara". Suro dawari ilmubedən, shiye shawari cina kəla waves gravitationalbedə kaso nurben tartəyinno.[2] Ngawo loktu ganayen, Einsteinye taktə badiwono kəla futu nəmkərawu nəmkərawu suro fasalnzə nəmkamyedəro kəljinno. Suro saa 1907, jarabi tafakarbe kəskelan badizə shilan asutəma suro free fallben (FFO) mbeji, shiye awo shiro saa uskuro kulashi kəla relativistic theory of gravityben badiwono. Ngawo letəgəram kadaa kuru baditə kattuwuaben, cidanzədə dajiramzə shima Prussian Academy of Sciencero suro kəntagə Nuwambabe saa 1915ben bayanna kəla awo shiro Einsteinbe fannu equationben nowatadə, shidəwo dawari ilmube Einsteinbe kəla nəmkamzaben suwudənadə.[3] Equation adəbe bayanzəna futə geometry na-a loktə-abedəga awo jilifi yayi kuru radiation mbejidəga taasirjin.[4] Jili non-Euclidean geometrybedə, shiga Riemannian geometrylan bowotində, shima Einsteinro banazəgə nəmkam ndikate awoa sammasobe suwudə futu shiye fasal isawube faidaadə suwudə shilan raayiwanzə zahirro kəla gravityben kalkalzəna.[6] Raayi adə ilmuma isawube Marcel Grossmannbe fəlezəna kuru Grossmann-a Einstein-aye suro saa 1913ben baksana.[7]