El Niño–Southern Oscillation

meteorological phenomenon
Subclass of	teleconnection
Short name	ENOS, ENSO
Located in/on physical feature	South Pacific Ocean

El Niño-Southern Oscillation (ENSO) də shima awo do ne dunyalan wajin ma kuru shi do ne karuwa-a nəm konnu kəmaduwuye-a lan tuwandin ma. Jili gade-gade anyi futu kalkal gənyi amma alamaram cyclesbe mbeji. ENSO ye wazəna də futu kəske lan notin ba. Shidə yanawu nashawa tropicsbe-a subtropicsbe-a lejin, kuru nashawa dunyabe latitude-kura'a kəljin. Loktu kawudo cidi kuluwubedə shiga "El Niño" lan nowotə kuru loktu amusutəbedə "La Niña" lan nowotə. Shi Oscillation Anəmyedə shima samibe oscillationnzədə, shidəwo temperature kuluwube faltə'a kəllatadə.

El Niño də sha nəm nguwu kasam suro kuluwuye kəla Indonesia-a, Australia-a kuru kəmaduwu Indianbe-a Atlantic Ocean-a kozənaro kəllata. La Niña də awo gadero walzəna: duno kura kəla dawu-a gədi-a Pacificbe-a kuru duno gana-a nasha gade tropic-a subtropics-a lan.^[1]^[2] Awowa indidə saa fal au falnzawoso dəgayin kuru saa indi səta tulurro saadənan wajin nəm duno gade-gaden, loktuwa daudau nəm duno ganaaye surodən mbeji.^[3] Lamar El Niño ye də zauro zauro waljin, amma lamarra La Niña ye də waltə nanatəyin kuru loktu nguwuro dəgayin.

Awo faida'a ENSO ye də shima Bjerknes feedback (sunzə Jacob Bjerknes suro saa 1969) shi do ne sami faltəye temperature kəmaduwuye faljin ma, kuru waltəram lan, kasam samiye dəga faljin feedback ngəlaro. Kasam kasuwube gədibe duno'adə nji kawudo gədiro sədin kuru kəmaduwube kəla equatorben fulujin. Daji, adəye səkə temperature cidi kuluwubedə zauro zəmzəmjin (El Niño lan bowotin), Walker circulation duno ba (gədi-fəte samilan circulation) kuru kasam kasuwube duno ba. Dareram lan, nji kawudo suro fəte tropical Pacificbedə zauro baro walzəna sau kəndaaramdə kalkalro waljin. Awo do ne oscillation suwudin də notənyi kuru kəratin.

Lardə wo so ENSO'a wujin də awo El Niño au La Niña wakajin də gade-gade, shi do ne məradənza'a kalkalzəna ma.^[4] El Niño-a La Niña-adə yanawu dunyabe'a lejin kuru yanawu noatadə'a lejin, shi doni na'a laan karwa duno'a kuru na'a laan fəram'a suwudinma.[6][7] El Niño ye awo wakajin də loktu ganaro (alamanna saa fal yeyi) nəm konnu dunyabe suwudin, amma awo La Niña ye də loktu ganaro amusu suwudin.[8] Adə nankaro, nəm nguwu El Niño ye-a La Niña ye-a kəltəyin də, raksə temperature dunyabe'a lejin loktu saa mewu yeyi lan.[9] Lardəwa do ENSO ye zauro lezəna də sandima lardəwa fuwutə sadinma do kəmaduwu Pacific Ocean ye'a kəllata kuru bare'a bənyi kənta'aro təngatəgəna ma.

Suro ilmu kəla futu yanawu faltəyen, ENSO də sha nozana kəla awo do suronzən faltəyen.[10]: 23 Fuwuro awo do ENSO lan wajin də dalil yanawu faltəyen tawadə ba,[11] amma yanawu faltəye awo do njiye suro njiye lan wajin dəga zauro sədin. Shi IPCC Sixth Assessment Report də ilmu kimiyabe suro saa 2021ben kasarrataro cina kəla fuwu ENSOben futu ishin: "Loktu kuruwuro, zaumaro waneye nəmgade nji samibedə El Niño–Southern Oscillation'a lezənadə tərayin". faltə duno-a nəm farak-a ENSO teleconnectionsbedə faltəwa ngəwu suwudin nasha nashaben".[10]: 114

Lamintǝ

[1] ttps://en.wikipedia.org/wiki/El_Ni%C3%B1o%E2%80%93Southern_Oscillation#cite_note-CPC_ENSO-2

[2] ttps://en.wikipedia.org/wiki/El_Ni%C3%B1o%E2%80%93Southern_Oscillation#cite_note-Climate_Change_2007-3

[3] ttps://en.wikipedia.org/wiki/El_Ni%C3%B1o%E2%80%93Southern_Oscillation#cite_note-4

[4] ttps://en.wikipedia.org/wiki/El_Ni%C3%B1o%E2%80%93Southern_Oscillation#cite_note-December_2014_EU2-5

[1]

[2]

[3]

[4]