Diwali
| Commemorates | light source, Lakshmi, good, Knowledge  |
|---|---|
| Day in year for periodic occurrence | Ashvin Krishna Trayodashi, Ashvin Krishna Chaturdashi, Ashvin Amavasya, Kartik Shukla Pratipada, Kartik Shukla Dwitiya |
| Intangible cultural heritage status | Representative List of the Intangible Cultural Heritage of Humanity |
[1]Diwali
[yasa | usullu yasa]Diwali (Nasaran: /dɪˈwɑːliː/), kuru shiya Deepavali lan bowotin (IAST: Dīpāvalī), shima kawuske Hindu be konnuwa bǝ wo, adinwa India bǝ gadeson kəleletin jili Jainism-a Sikhism-a. Dharma kəla Adharma bǝn, nur kəla sələmben, nəmngəla kəla diwi bǝn, kuru ilmu kəla jahil bǝn. Diwalidə kəleledə loktu kəntawu Hindu bǝ Ashvin bǝn tədin (futu ada amantaben) kuru Kartika-kate dawu kəntawu Septemberbe-a dawu kəntawu Novemberbe-ayen. Kəleledə kawu uwu au arakkəro lejin.
Diwalidə lamarra adinbe kadaro kəllata, alagəwa-a nəmkam-a, misallo yim Ramaye mairinzəro Ayodhyalan kamunzədə Sita-a yanzəgana Lakshmana-a ngawo mai shetanne Ravana-a kənasartənayen. Kuru shiga zauro Lakshmi-a kəllata, ila kamube nəmngəwube-a, kuru Ganesha, ila hikimabe-a awowa taktəma-a. Adawa nashawabe gadedǝ batalla shimadǝa Vishnu-a, Krishna-a, Durga-a, Shiwa-a, Kali-a, Hanuman-a, Kubera-a, Yama-a, Yami-a, Dhanvantari-a, au Vishvakarman-a ro kǝlza.
Buro salakkin kǝlele Hindube, jili gade-gade Diwalibedǝ am adin gadebe kǝlelezayin. Jainsdə Diwalinza kəlelezayin shidoni Mahavirabe nəmkambe dareyewo. Sikhs sodə kəlele Bandi Chhor Divasbe sadin kəla Guru Hargobind'a fato fursəna Mughalben kwaltiyinro. Buddhist Newarbedə, Buddhist gade yedei gəyi, kəlele Diwalibedə Lakshmi abattəlan sadin, amma Hinduwa gədi India be-a Bangladeshbe-adə ngəwusoro Diwalidə ila kamube Kali abattəlan sadin. Loktu kǝleledǝben, kǝlelewudǝ fatowanza-a, ibadaramnza-a kuru na cidanzabe-a diyas (konnu kǝndawube-a), kendǝlla-a lantern-a lan walzayin.[8] Hindusodə, taganasmaro, yim kəleledəbe woson kəndawulan kasala sadin.[23] Diwali də kuruson fireworks lan zayetin kuru cidi dəga zayetin rangoli lan kuru nasha gade fatobedə jhalars lan zayetin. Kəmbuwadə awo kura yalla kəlelelan faidatayin kuru mithai yaksayin.[24] Kəleledə loktu fatoro waltəye-a nəmkam kəltəye-a saa woson yalla basro gənyi,[16][17] amma kuru jama-a kuru karafkawa-a, musammanno am bərniye, sandi doni cidawa-a, lamarwa-a, samnowa-a dawarzayinma.[25][26] Bərni nguwu parade'a fair'a bəlaye'a dawarzayin parade'a au kaya'a fartə'a park lan.[14] Hindu laa, Jains laa, kuru Sikhs laa sodə kati Diwalibe yallanza karəngə-a cintə-aro zuzayin loktu kawuskeben, yimlan sanduwu kəmbu Indiabe-a.[14] Awo gade kəleledəyedə shima kakawasowa taktə.
Gargam
[yasa | usullu yasa]Kəlele kawu uwuro kuruwudə nasha Indiaben fəlangzəna kuru waneye kəlelewa kəmbube India kurebedə kəlta.[46] Suro kitawuwa Sanskritbe buroyedən bowotəna, misallo Padma Purana-a Skanda Purana-a, sandi indiso kate karnu kən 7-a kən 10-ayen gənatəna.[53][54] Diyas (lamps) də suro Skanda Kishore Purana yen alamaram nasha kəngalye ro bowotəna, shidə shima nur-a duno-a ro sammaro cin kuru shidə loktu-loktulan faltin suro kalanda Hindube kəntawu Kartikben.[55][56]
Mai Harsha ye Deepavali ro manazəna, karnu kən 7th ye lan bikke makkarye Nagananda lan, Dipapratipadotsava (dipa = nur, pratipada = yim buroye, utsava = kəlele), na do konnuwa wastə kuru kamuwa bəlin-a kwanza-a də kazəyiya sowondin. Rajasekhara ye Deepavali ro Dipamalika lan bowono suro karnu kən 9th ye lan Kavyamimamsa lan, na do ada fatowa bəltə-a kuru konnuwa kəndawuye fatowa-a, diwalwa-a, kasuwu-a bənye lan zayetə-a gulzəna.[57]
Radha-a Krishna-a kəlele Diwalibǝ Sitarambe sadin. Kishangarh, dareram karnu kən 18me. Fato kareya adabe gǝnatǝye lardǝbe, bǝlin Delhi
Diwalidə bəlawurowu diya Indiabe kadaye sha bayanzana. Suro kitawunzə karnu kən 11me kəla Indiaben, bəlawuroma Persiabe kuru gargamma Al Biruniye kəla Deepavalidə Hindusoye yim kəmballe bəlin suro kəntawu Kartikaben sadinro ruwozəna.[59] Kasuwuma kuru bǝlawuroma Venetianbe Niccolò de' Contidǝ Indiaro badiyaram karnu kǝn 15medǝn ziyara sǝdǝna kuru suro taktǝnzǝben ruwozǝna, "kǝlelewa gaden suro fatowa ibadabedǝn dawarzayin, kuru diya saminzaben, konnuwa kǝndawube kada ... sandido suro bǝne-a kawusu-aben warzayinma" kaiya, fartə, kuru kəlele.[60][61] Bəlawuroma Portuguesebe karnu kən 16me Domingo Paesye kəla ziyaranzə Hindu Vijayanagara Empire ro ruwozəna, na Dipavalidə suro kəntawu Octoberben kəleletin am fatobe fatowanza-a, ibadaramnza-a, konnuwalan walzayin.[61] Ramayana lan Diwali də saa indi basro Ayodhya lan tədinro gulzana. Am gargamma Islambe zaman Delhi Sultanatebe-a kuru Mairi Mughalbe-aye Diwali-a kawuskewa Hindube gade-a gulzana. Am gana, masammanno mai Mughalbe Akbardə, kəleledəga kasatsana kuru surodən mbeji, amma laaye kəlelewa jili Diwali-a Holi-adə dapsana, futu Aurangzebbe suro saa 1665ben sədənayeyi.[65][66][g][h]
Kakkadəwa zaman British Rajbedəye Diwaliga somzana, alama ruwo kəla kawuskewa Hinduben suro saa 1799 bǝn Sir William Jones yǝ baksənadə, ilmuma falsafabǝ duwo təlamma Sanskritbe-a Indo-Europebe-a asutənzəro nowatadə.[69] Suro kakkadənzə kəla saa kəngalbǝ Hinduwabǝn, Jones, sadən Bengallan karadə, kawu diyau suro uwu Diwali bedə suro kəntagəwa beye Aswina-Carticaben ruwozəna futu isaində: Bhutachaturdasi Yamaterpanam (kawu kən indimi), Lacshmipuja Dipanwita (kawu Diutaipatrabe-a), dwitiya (kawu kən 5 me). Lacshmipuja dipanwitadə, Jonesye wono, "kəlele kura bənyelan, Lakshmiga darajatə nankaro, kəskawa-a fatowa-aro konnu fəlejin"