Congo River
.JPG)
| Origin of the watercourse | Boyoma Falls, Lualaba River  |
|---|---|
| Mouth of the watercourse | Kǝmaduwu Atlantic yǝ |
| Drainage basin | Congo Basin |
| Country | Angola, Democratic Republic of the Congo, Republic of the Congo, Zambia |
| Located in the administrative territorial entity | Kongo Central |
| Coordinate location | 6°4′30″S 12°27′0″E |
Kəmoduwu Congo ye də, buron Zaire River lan notəna də, shima kəmoduwu kən indimi kuruwu Africa lan, Nile'a kozəna, kuru shima kəmoduwu kura kən yakkəmi dunyalan nəm nguwu njiye lan, ngawo kəmoduwu Amazon-a Ganges-Brahmaputra-a yen. Shima kəmoduwu dunyalan zauro cidiyazənawo, nəmcintənzə ngaltənadə alamanna 220 m (720 ft) yeyi.[1] Fasal kəmoduwu Congo-Lualaba-Luvua-Luapula-Chambeshi yedə nəm kuruwunzə sammason 4,700 km (2,900 mi), adəye sha kəmoduwu kən ləgarme dunyalan kuruwuro sədin. Chambeshidə shima kəmoduwu Lualababewo, kuru Lualabadə shima su kəmoduwu Congobe sami Boyoma Fallsbedəwo, shidəwo kilomita 1,800 (1,100 mi) ro lezənadə.
Rokko Lualaba'a ngaltəna, kəmoduwu kuradə, kəmoduwu Congobedə nəmkuruwunzə 4,370 km (2,720 mi). Shima kəmoduwu kura do equator indiro farzənadə.[2] Shi cidi Congobedə nəmkuranzədə alamanna 4,000,000 km2 (1,500,000 mi2), au kashi 13% cidi Africabe sammasoye.
Su Su Congo/Kongo də suro Mairi Kongo yen fəlangzəna shidoni loktu laan ci kəmaduwudəye fətenzən karadə. Mairidə sudə amma asal Bantu Kongoyedən bowotə, karni kən 17medən sandiya "Esikongo" lan nowotə.[3] Anəm mairi Kongoyedən su samunnam mairi Kakongoyedə mbeji, suro saa 1535yen bowotənadə. Abraham Orteliusye "Manicongo" də bərni ci kəmoduwuyedən mapnzə dunyaye saa 1564yedən bowono. Su zamanbe amma Kongobedə au Bakongodə badiyaram karnu kən 20medən fəleza.
Su Zaire də kalma Portuguese ye lan gotə, nzere ("kəmoduwu"), nzadi o nzere ("kəmoduwu kəmoduwuwa səndin") dəga kamtə.[16] Kəmoduwudə karnu kən 16-a 17-a lan Zaire lan nowotə; Congodə alamanna Zaire'a falzəna hangal-hangallin faidatə Nasarayen karnu kən 18th yedən, kuru Congodə shima su Nasaraye zauro saraanawo suro adab karnu kən 19th yedən, amma Zahir au Zaire də su do am bəladəye faidatayin də shima nguwuwo.[17] Republic Congo Democraticbe-a Republic of Congo-adə sunzə shiro bowotəna, futu Republic Congobe buroyedəyeyi shidoni kərmai kəlabe suro saa 1960yen Belgium Congolan səwandənayeyi. Republic of Zaire də loktu 1971-1997 lan sha su kəmoduwu dəye təlam Faransaye-a Portuguese-a lan bowotə.
Basin-a kuru darasə-a
Fəte kəmoduwu Congobe samilan kuru reta Pool Malebo-a Mbamu-a
Kinshasa futu Brazzaville lan turuna yeyi, cele Maleboye farzənadən Hawar kura: Congo Basin Congo ye njiye njiye 4,014,500 km2 (1,550,000 mi2) zamzəna,[3] nasha do European Union ye'a tilo. Congo ye awo cizə lan suluwin də 23,000 lan səta 75,000 m3/s ro saadəna (810,000 səta 2,650,000 cu ft/s ro saadəna), kuru awo do ne 41,000 m3/s ro saadəna də (1,400,000 cu ft/s).[3] Kəmoduwudə saa woson ton miliyon 86 suro kəmaduwu Atlantic Oceanbero suwudin kuru kashi 6% gade kəladən gənajin.[18]
Kəmoduwudə-a njinzə-adə karaa Congobedən lezayin, na karaa kura kən indimi dunyalan, ngawo karaa Amazonbe South Americabedən. Kəmoduwu kura kən yakkəme dunyalan nəmngəwu njiye lan (cilan 41,860 m3/s), ngawo Amazonben (219,530 m3/s) kuru Ganges-Brahmaputra-Meghna (jumla njiye suro deltaben 43,950 m3/s) kəmoduwuwa; kuru shima kəmoduwu shiro cidiyawo bawo dunyalan, nəm cidiyanzə 220 m (720 ft) kozəna.[13][19] Sau shi drainage basin də nasha yala-a anəm-a Equator ye dəga suronzən mbeji dəro, letənzə də kalkal, sau sambisoro gananzə yayi nasha kəmoduwuye faldə loktu samiye sədin.[20]
Na do Congo ye fərtənzə də suro cidi kura-a kau-a gədi Africaye Rift ye lan, kuru kəmoduwu Tanganyika-a kəmoduwu Mweru-a, sandi do kəmoduwu Lualaba ye dəga njizayin ma, shi do daji Congo cidiya Boyoma Falls ye dəro waljin ma. Kəmoduwu Chambeshibe suro Zambiabedə shima fərtə Congobewo futu dunya sammason kasattəna kəla kəmoduwu Nilebe yeyi.
Congo də nasha yala-fəteyero Kisangani lan cidiya Boyoma Falls yen lejin, daji gana-ganan nasha anəmfəteyero dungotin, Mbandaka lan kozəna, kəmoduwu Ubangi ye'a kəllata kuru Pool Malebo (Stanley Pool) ro lejin. Kinshasa (buron Léopoldville)-a Brazzaville-adə foto kəmoduwudəye ceminza Pool lan, na kəmoduwudə kəpkata kuru suro canyons kadaro suluwin (sammason Livingstone Falls lan notəna), Matadi-a Boma-aye gozayin, kuru kuluwuro Muanda lan suluwin.
Lower Congo də shima nasha "cidiya" kəmoduwu kuradəyewo; shima nasha kəmoduwudəye ci kəmoduwuye ci kəmaduwu Atlanticyedən səta bərni kura indi Brazzaville-a Kinshasa-a ro saadənadə. Nasha kəmoduwube adəlan, kəmaduwu indi faida'a mbeji, indiso wofilan au anəmlan. Kəmoduwu Kwiludə kəla kauyen fəlangzəna batau kalangai Angolanben kuru Congoro gayin alamanna kilomita 100 sami Matadiben. Gadedə shima kəmoduwu Inkisibewo, shidoni nasha yalabe Uígelan sədinmadə