Climate
_no_borders.png)
| Subclass of | physical phenomenon, natural system, climatology  |
|---|---|
| Part of | natural environment |
| Facet of | Earth system science, atmosphere–ocean system |
| Studied by | climatology, meteorology |
| Has characteristic | temperature, precipitation, humidity, wind, atmospheric pressure |
| Subject named as | Klima |
| Determination method or standard | WMO Climate Normals definition, Glossary of Meteorology |
Climate də shima futu yanawube loktu kuruwube nasha laan, ngalwoman saa 30 kozənaro.[1][2] Zauro zauro, shima awoa meteorologicalbe faltinma loktu kəntawulan səta saa miliyon kadaro saadənan. Awowa gade-gade kəla yanawuben ngaltinmadə sandima kawudo-a, nəmkəluwu-a, nəmkəluwu samibe-a, karuwa-a, kuru nji samibe-a. Futu faraklan, yanawudə shima kəndaaram awowa nizam yanawubewo, suronzan sami-a, hydrosphere-a, cryosphere-a, lithosphere-a biosphere-a kuru futu ndikatenza kəltana-a.[3] Shi yanawu nayedə latitude-a, longitude-a, cidi-a, nəmcintə-a, cidi faidatə-a, njiwa karəngən-a, kuru kawudonza-aye sha lejin.[4]
Futu yanawu dunyabedə raktə yaktin futu awoa fafaltinna kuru awoa gade-gade nowataben, ngəwusoro temperature-a kuru precipitation-a. Fasaldo zauro faidatayindǝ shima Köppenbe yayaktǝnzǝ. Nizam Thornthwaitebedə,[4] suro saa 1948 lan faidatin, evapotranspiration-a kuru bayanna kəla temperature-a kuru njiye-a kəlzəna kuru shilan faidatə nəmgade-gade alagəwabe-a futu yanawu faltəye shiga lejin-a kəratin. Yayaktəwa kura-kura suro Thornthwaitebe yayaktə yanawubedə sandima kawudo gana-a, kawudo dawu-a, kawudo kura-a.[5] Daraidajiro, shi Bergeron-a kuru Spatial Synoptic-adə nizamnza yaktəbedə hangalnza kəla gədi kasam ngəwubedəro cedo shi dəwo yanawu nashadəbe bayanjinmadə.
Paleoclimatology dǝ shima kulashi do kǝla futu kǝndaram kureye wuzǝna ma. Paleoclimatologists sodə bayan kəla nəm gade-gade yanawube nasha dunyabe sammason loktu geologicbe ndason yayi, loktu dunya tətandindən baditin.[6] Kawu karnu kən 19th ye dəro, kəla yanawu yen asutə gana mbeji dəro, paleoclimates də awo gade-gade lan asutin. Suronzan shaidaa non-bioticbe mbeji—misallo katti suro kəmaduwuben təbandinso kuru dawu kankaraben—kuru shaidaa bioticbe—misallo kulum kəskabea kuru coralbea. Model yanawubedə sandima modelwa isawube kəla yanawu kurebe-a, kərmabe-a, kuru fuwube-aye. Faltə yanawubedə loktu kuruwu-a gana-aro waajin dalilla kada nankaro. Kawudo karəngəyedə nasha gəttəgə dunyabedən zandetəna, shi doni biota waltə tartəgə suwudinma. Misallo, ilmuma kimiyabe yanawube Lesley Ann Hughesye ruwozənayeyi: "3 °C [5 °F] faltə kawudo saabedə faltə isothermsbe alamanna 300-400 km [190-250 mi] suro latitudeben (suro na kawudobedən) au 5ft,60 m. jiliwa alagəwabedə samiro lezayin au nasha latitudebero lezayin kəla yanawu faltəben."[7][8]