Capitalism

capitalism

social formation, social movement

Subclass of	economic system
Based on	private property, economic profit
Influenced by	Age of Enlightenment
Significant event	Industrial Revolution
Has effect	mass production, income inequality
Hashtag	capitalism
History of topic	history of capitalism
Uses	commodification
In opposition to	Human rights
Item disputed by	Marxism, anti-consumerism
Opposite of	anti-capitalism, Nəmkomuniya

Capitalism də nizam razəwu ye do kəlanzəlaro awo tandoye kəlanzəro gənatə kuru shilan faidatə riwa fando nankaro. Nizam razəwu naptəram jamaye də, gargam lan martawa kada lan fuwuzəna, kuru awo’a nguwu sha bayanzana: ləman kəlanzəye, awo riwa nzəraye, zar sabtə, kasuwu gaskaye, kare’a kasuwuye, cida kungənaye, kuru awo’a bəlin diwo’a, wuratə razəwu ye’a. Lardə’a capitalist ye də, kasuwu’a wurajin, ngawo adəyen recession’a tuwondin.

Ilmuwu razəwu ye’a, ilmuwu tarihi ye’a, ilmuwu siyasaye’a, kuru ilmuwu naptəram jamaye’a də, kururam gade-gade gozana, suro kulashi nza kəla capitalism yen, kuru jili gade-gade suro cidayen asuzana. Suro awowa anyiyen suronzan laissez-faire capitalism-a, kasuwu nbe-a, zar kənta lardəbe-a, kəndaram jamabe-a. Jili capitalismye gade-gadedə kasuwu nəmkambe gade-gade, kənga jamaye, awowa gaska nəmkambero dabcinma, kuru letəgəram naptəram jamabe kəriyebe kasatsəna-a mbeji. Futu kasuwu ye gaskaye də, faida do lamarra kasuwu ye ro njistəgə’a, kuru nəm kəlanzə’a kəriye ye də, futu capitalism ye gade-gade lan gadejin.[7][8] Futu kasuwu ye nəm kəlanzaye ro waljin də, kuru doka’a do awo’a kasuwu ye’a wuzəna ma də, lamarra siyasa ye’a letəram ye’a. Kambowo lamarra arziyibe do kərma dəro dunyalan mbeji də, kasuwu kəlta’a, kasuwu kəlanzəye’a, kəriye’a kəlzəna, kuru loktu laan, kasuwu’a fasaltə.[8]

Capitalism də futu zamanzəyen fəlangzəna, lardə England ye lan, kuru kəndowa kasuwu ye lardə Europe ye lan, kate karnu kən 16th-a 18th-a yen. Faltə sanyiyarambe karnu kən 18th yedə capitalism də shima duluwu awoa tandoye do cida sanyiyarambe-a cida yayaktə tuskaata-a suwudə. Kəlakəl dunyabedən, capitalismdə karnu kən 19th-a 20th-a lan dunya sammason tartəgəna, taganasmaro kawu kəriwu dunyabe kən tilomi-a ngawo kəriwu amusube-a dazənan. Suro karnu kən 19th century yen, capitalism də kərye sha kalzənyi, amma ngawo kəriwu dinaye kən indimi yen, Keynesianism men, ngawo adəyen capitalism kaltəgənyi ma neoliberalism lan bowotin də, saa 1980s lan badiwono.

Ilmu asalbe Kalma “capitalist” də ma’ananzə zar zarye kəman ma’ananzə, buron fəleyin kalma “capitalism” ye də’a kozənaro kuru badiyetə dau dau karni kən 17th ye lan. “Capitalism” də sha capital lan gowotə, kalma Latin ye dareye do caput lan bowotin ma’ananzə “kəla” shi adə shima furtu “chattel” ye’a “fe” ye’a ma’ananzə ləman na falyin ma’ananzə (daren daren dabba’a basro gowotə). Capitale də karnu 12th səta 13th century ro sadəna, kungəna’a, kare’a kasuwuye’a, jumla kungənaye’a, au kungəna do riba’a gozəna ma. karewa gadeso-a.[9]: 233

Shi Hollantse Mercurius (1651-1691) də, suro saa 1653-a 1654-a yen “capitalists” faidatə, kəmanzə zarye’a wuzəna ma’a. (sagǝ 1792) lan. Suro kaidawanzə kəla razəwu siyasabe-a haraji-a (1817) yen, David Ricardo ye “kam zarye” də’a nguwuro manazəna.[14] Nazəmuma Nasarabe Samuel Taylor Coleridge də cidanzə Table Talk (1823) lan “zarwu” faidatə. Pierre-Joseph Proudhon ye kalma də’a faidatə cidanzə buro salak ye lan, ayi awo do ne ləman wo? (1840), kəmanzə’a zar lardəye’a wuzəna. Benjamin Disraeli ye kalmadə cidanzə saa 1845 lan faidatə. Alexander hamilton də hawar zə kəla awo tandoye majalisku lardə United States yero saa 1791 lan yitagatsəyin dən “capitalist” də faida’ane.

Kalma “Capitalism” də’a faidatə buro salak yin ma’ananzə kəmaye dən sha Louis Blanc ro nowotə saa 1850 lan (”Awo do ne capitalism’a bowonyində, ma’ananzə shima razuwu yiko amma la’a duro yiko) kuru Pierre-Joseph Proudhon suro sa’a 1861 yen (”Razuwu’a kuru naptəram jamabe’a zar yiwo bawo. Karl Marx ye nguwusoro “zar cidaye” kuru “zaman awo tandoye” suro Das Kapital (1867) yen manajin.[16][17] Marx ye jili capitalism ye də faidatəyi, amma susu dəro capital, capitalist, capitalist ye faidatə, shi do ne nguwuro fəlejin ma.[18] Dalil kalma do am socialist ye capitalism’a zortəmasoye sadəna də nankaro, ilmuma razəwu ye kuru gargamma Robert Hessen ye wono, kalma “capitalism” də kəlanzəma kalma do nəm zalumtə’a kuru su do kam razəwu ye’a wuzəna ma.[19] Bernard Harcourt ye kasatsəna, kalma də su kalkal gənyi, kuru awo do ne “capital” gultin də mbeji, shi do ne futu laan faidajin ma, kuru doka’a kasuwu ye sha sunotin ma.[20]

Təlam Nasarayen kalma “capitalism” də buro salak yin bawo, futu kitawu mana mana manaye fandoram amma Nasaraye Oxford English Dictionary (OED) yen bowotiya, suro saa 1854 yen, suro kakkadi hawartəma William Makepeace Thackeray ye ruwozəna dən.