Bird
Ngudo so dǝ sandima dabba donyi bu zǝmzǝm ma, shi donyi Aves lan bowotin ma, sandi donyi fella, ci nza timi ba ma, ngǝwul donyi kǝla kǝlzayin ma, metabolic rate nza nguwu, karǝgǝnza chambers diyau, kuru shila dunowa amma kambai. Ngudowadə dunya sammason dasayin kuru nəmkuranzadə 5.5 cm (2.2 in) lan səta 2.8 m (9 ft 2 in) ro saadəna. Jili alagǝwa rowabe 11,000 samin mbeji kuru sandiya tartip 44 ro yakkata. Raita kozənadə ngudowa passerine au "perching" ye. Ngudowadə fefenza mbeji kuru wuratənzadə jilinzaro gadejin. Karapkawa fefeto baro nowatadə sandima ngudowa moa-a kəmowun-a baro walzanadə. Fefeto, sandido shilan faidatanadǝ, ngudowaro raktǝ fartǝbe sadǝna, sonyayi faltǝnzadǝye ngudowa laa fartǝnza baro sǝdǝna, suroladǝn ratites-a, penguins-a, kuru alauwa gade-gade suro jaziraben dasagǝna-a mbeji. Nizam ngudowabe digestion-a yintə-adə sandima gadero fartəro ngalwozana. Jili ngudowa laa suro njiben dasawunadǝ, taganasmaro ngudowa kuluwube-a kuru ngudowa njibe-a, walta kǝmbǝtǝro wurazana. Kǝra ngudu ye dǝ sha ornithology lan bowotin.
Ngudowadə theropods buroyedən fəlangzana, kuru adə nankaro sandima dinosaurs rowotəma basdəwo. Linnaean taxonomy adabedǝ ngudowadǝa ajinzaro gǝnazǝyin yayi (sawu morphologyanza gade-gade nankaro kuru sandima karapka dabbawabewo dabbawa mammalsbedǝn ngudowa jilinza samma bu zǝmzǝmro), ngudowadǝ sandiya reptilesro gotin futu zamanbedǝn. Karǝngǝnza karǝngǝma dǝ sandima kǝmowun, sandi indiso clade do archosaurs lan notǝna dǝa satana. Ngudowadə sandima duli avialans kurebewo (amnza Archaeopteryx mbeji) shidoni buro salakkin zaman Jurassicben fəlangzanadə. Kulashi laaye fǝlezǝnadǝn, ngudowa zamanbe (Neornithes) dǝ suro dareram Cretaceousben fǝlangono aubiya kate Early-a Dare Cretaceous-a (100 Ma) kuru taidazǝ faraktǝna loktudo Cretaceous-Paleogenebe baro walzǝnadǝn saa miliyon 66 kozǝnadǝn, shido pterosaurs-a non-4nosaurs-a cezǝnadǝ.
Jili alagǝwa kǝndarambe kada ilmuwa zamanwa kadaro gǝnazayin (ada). Ngudowadə naptəram jamabe, alamawa kurube-a, bowotə-a, kaiya-a lan zandezayin, kuru halwa jili kəlakəl yasabe-a bara-a, njiftə-a, dabbawa kəmbube-a lan njilarzayin. Kambo jili ngudowabedə naptəram jamabelan (amma jima'imen mbu gənyi) kamu falro, ngəwusoro loktu falro, loktu laan saa kadaro, kuru kənəngaro nguwuro. Jili alawuwa gade so dǝ tartip kǝnzambiye mbeji shi donyi polygynous (konga fal kamuwa nguwu) aubiya, nguwuro, polyandrous (kamu fal konga nguwu). Ngudowa ye tada sawandin ngǝwul nza satayin, sandi donyi kǝnzambi jima'i men tuwandin ma. Sandidə ngəwusoro suro bartaben gənazayin kuru yanzaso awanzaso sandima sandiya gənazayin. Ngudowa nguwuso loktu kuruwuro yanzaso-a awonzaso-aye sandiya njistəyin ngawo fəlangzanayen.
Jili ngudobe kada nasha razuwuben faidaa nasha kəmbu adamganabe-a karewa tandobe-a, ngudowa fatobe-a fatobe-adə sandima faida'a ngəwul-a, da-a, fefe-a nankaro. Ngudowa kaiyyabe-a, akuwa-a, kuru jiliwa gade-adə dabbawa fatobero nowata. Guano (ngudowa suronza) də sha takiro faidatəro kərzayin. Ngudowadə ada adammanabe sammason mbeji. Alauwa jilitiloa 120 səta 130 ro saadənadə baro walzana dalil cida adamganaben tən karnu kən 17th medən, kuru kawu shimadəro yer kadaye baro walzana. Kundo adamganabeye jili ngudowa 1,200 yeyiro baro sədin, amma kasadə sandiya nzəliwobe tədin. Ngudowa kəji fantəbedə nasha faida'a cidaram ecotourismben.