Base (chemistry)

class of chemical entities with similar applications or functions
Subclass of	Chemical compound
Has use	acidity regulator, acid–base reaction
Opposite of	Acid

Suro kimiyaben, fasari yakkə adəgaima kalma “furtə” faidatəben: Arrheniusbe furtəwa, Brønstedbe furtəwa, kuru ferno Lewisbe a. Fasari samma kasatsana kəla bases də awo do acid’a kəljin ma, futu G.-F ye shawarizəna yeyi. Rouelle suro dawu karnu kən 18th ye lan.

Suro saa 1884 lan, Svante Arrhenius ye shawari cina kəla shi base də awo donyi suro awo njilan suluwin ma kuru shilan hydroxide ions OH- təwandin. Ions adə raksa hydrogen ions’a kəltayin (H+ futu Arrhenius ye bayanzəna yeyi) acid ye kəltəlan nji’a kəltayin, acid-base ye kəltalan. Futu shiro base gultində shima su hydroxidebe alamanna NaOH au Ca(OH)2. Aqueous hydroxide solutions dəga bayantəna awowa gadelan. Sandidə letəro sələmjin, raksa kəji fanzayin,^[1] kuru launu pH indicatorsbedəga faljin (misallo, warak litmusbe kimedəga liwularo kalaktə).

Suro njiyen, autoionization equilibrium dəa faltəlan, bases də sulhu suwudin, shi do ne cida hydrogen ion ye də nji tahir ye də’a ganaro waljin, ma’ana nji də pH nzə 7.0 kozəna, kəndaram do noata lan. Base donyi yijin ma də sha alkali lan bowotin, shi donyi suronzən OH- ions mbeji kuru sutuluyin ma. Suwu oxidesbe-a, hydroxidesbe-a, kuru musammanno alkoxidesbe-adə sandima asalwo, kuru acid duno badə sandima asalwo.

Bases’a acid’a də sandiya kemikal gadero turin, dalildə shima faida acid ye də shima hydronium (H3O+) suro njiye lan sərayin, amma bases də shima nəm nguwu adə’a fulujin. Lamar kate awo njiye acid’a base’a ye də sha neutralization lan bowotin, awo nji’a manda’a ye suwudin, shilan manda də’a yaktin awo’a shiro ions gultin dəro. Sandi awo njilan suluwunadə shilan manda mbejiro waljiya, manda gade jili anyi suro suluwuben suluwin.

Gultə do Brønsted-Lowry ye acid-base theory (1923) lan, shi base də awo do hydrogen cations (H+) də’a sutuluyin ma, adə gənyima proton lan bowotiyin ma. Adəye suronzən hydroxides njiye mbeji, OH- də H+’a kəlta nji’a sədin, adəye səkə Arrhenius bases də shima Brønsted bases ye. Son yaye, Brønsted bases gade mbeji shi do proton’a kasatsana ma, alamanna awo njiye ammonia ye (NH3) au awo’a shilan tuwandin ma (amines).^[2] Bases anyi suronzan hydroxide ion ba amma sonyayi nji’a kəlzayin, adəye nəm nguwu hydroxide ion ye tərayin.^[3] Kuruson, awoa njiye gənyima sodə suronzan Brønsted bases mbeji shi do proton’a kəltayin ma. Misallo, suro ammonia njiye lan, NH2- shima jili ion ye do proton’a NH4+ lan kasatcin ma, shi acidic ye də suro solvent yen.

G. N. Lewis ye asuwono nji’a, ammonia’a, kuru base gade so’a də, raksa proton’a kəlzayin dalil electrons indi do base də’a kəlzayin ba nankaro.[3] Suro dawari Lewis bedən, base də shima awo do ne electron indi banazəyin ma, shi do ne electron indi’a kəljin ma, shi do ne Lewis acid lan bowotin ma.^[4] Nazari Lewis ye də, nəm nguwu lan, model Brønsted ye də’a kozəna, dalildə shima Lewis acid də proton gənyi, amma molecule gade (au ion) ro waljin, orbital nzə de’a, shi do electrons indi kasatcin ma. Misal fal nowatadə shima boron trifluoride (BF3).

Fasari gade kəla bases a acids bega kozənadən shawari təna, amma kuro faidatin ba.

Lamintǝ

[1] ttps://en.wikipedia.org/wiki/Base_(chemistry)#cite_note-1

[2] ttps://en.wikipedia.org/wiki/Base_(chemistry)#cite_note-FOOTNOTEWhitten_et_al.2009363-2

[3] ttps://en.wikipedia.org/wiki/Base_(chemistry)#cite_note-FOOTNOTEZumdahlDeCoste2013257-3

[4] ttps://en.wikipedia.org/wiki/Base_(chemistry)#cite_note-FOOTNOTEWhitten_et_al.2009349-4

[1]

[2]

[3]

[4]