Asiya

Asia

continent, part of the world, region

Part of	Dunya, Eurasia, Afro-Eurasia, Ostfeste, Afro-Asia
Named after	Asia
Located in/on physical feature	Eastern Hemisphere
Coordinate location	35°0′0″N 108°0′0″E
Coordinates of easternmost point	66°4′48″N 169°39′0″W
Coordinates of northernmost point	81°50′35″N 59°14′22″E
Coordinates of southernmost point	11°0′27″S 122°52′29″E
Coordinates of westernmost point	40°7′30″N 25°39′56″E
Highest point	Mount Everest
Lowest point	Dead Sea
Shares border with	Europe, Africa
Has boundary	boundary between Africa and Asia, Europe and Asia boundaries
Studied by	Asian studies, oriental studies
Top-level Internet domain	.asia
Depicted by	Base of Tiberio (from Pozzuoli)
Geography of topic	geography of Asia
History of topic	history of Asia
Economy of topic	economy of Asia
Demographics of topic	demographics of Asia
Stack Exchange tag	https://opendata.stackexchange.com/tags/asia
Category for maps or plans	Category:Maps of Asia

AsiaAsia (/ˈeɪʒə/ i AY-zhə, UK also /ˈeɪʃə/ AY-shə) shima kalangai kura dinabǝ wo nasha cidibǝ-a adadubǝ-a lan. Fəska'a miliyon 44 square kilometers'a kozəna, 30% cidi dinabe'a 8% cidi dinabe'a. Kǝrye dǝ, shi donyi bo kammabo duwo. Am biliyon ye dә adadu dinabǝ 60% ro walzayin.

Asia dǝ cidi Eurasia dǝga Europe-a, Afro-Eurasia dǝga Europe-a Africa-a samma so-a kǝlzǝna. Suro kalkallan, gədi lan Pacific Ocean, anəm lan Indian Ocean, kuru yala lan Arctic Ocean lan kalangain. Shi kalangai.

Asia-a Europe-a də gargamma tarihi-a ada-a, dalilnzadə ndikate sandi indidəyen nəmgade na'a kuru na'a gade gade mbeji. Shidə ganala-a kuru letəgəna tun loktu buro salak yen suro zaman kureye lan. Nasha Eurasiabedə indi ro yektə də nəmgade adabe gədi-fətebe-a, təlammabe-a, kaduwuwabe-a fəlejin, laadə gade-gade kəla spectrumben karəngə lai gade-gade kəskema yektəlan. Nasha do amsoye kasatsana ma dǝ shima, Asia dǝ shima nasha gǝdi Suez Canal ye dǝwo.

Africa lan yaktin ma dǝ; kuru nasha gǝdi Turkish Straits ye dǝ, Ural Mountains-a kuru Ural River-a, kuru nasha anǝm Caucasus Mountains-a kuru Caspian-a kuru Black seas-a dǝ, Europe lan yaktin ma dǝ.[13]Asia də kalma nasha gədiye lan gowotə kururam Europe ye lan, Asia də shima nasha kura Eurasia ye Europe'a təluwo. Adə nankaro, Asiadə nasha doni ada'a kəlanzabe kada napsana ada fal yayaktəro, kuru kalangai ndikate Europebedə gana laa kəlanzəlaro kuru tən buro salakkin asutənzə kureyedən lezəna. Eurasia'a continent indiro yaktədə nəmgadegade adawa gədi-fətebe fəlejin, laadə spectrumlan gadezana. China'a india'a na'a kasuwube sadəna naptə lardəwa arzinyibe kura dinalan saa 1 lan səta 1800 CE ro saadənan. China də shima duno arziyibe kurawo gargamlan, GDP nzə nguwuwo hatta saa 1500 ro saadənan.[14][15][16]Diwal Silk Roadbedə shima diwal kasuwube gədi-fətebe suro cidi Asiabedən kuru Straits of Malaccadə shima diwal kuluwube kurawo. Asia ye futu razəwu ye fəlezəna kuru nəm nguwu jamaye suro karnu kən 20th ye lan, amma nəm nguwu jamaye də fulutəna.[17] Asiadə shima na tambo adinwa dunyabe ngəwuso suronzan adin Buddhism-a, Christianity-a, Confucianism-a, Hinduism-a, Islam-a, Jainism-a, Judaism-a, Sikhism-a, Taoism-a, Zoroastrianism-a, kuru adin gade kada-a.

Asiadə zauro gadezana kate kate nashawanzəyen nasha kaduwuwa-a, ada-a, kor-a, razuwu-a, alaka gargammabe-a, nizam gomnatibe-a men.Kuru shidə yanawu gade-gade kada kəllata anəm equatorialben səta sahara kawudo'a nashaa Fəte Asiabe-a, Central Asiabe-a Anəm Asiabe-a men, nashaa konnuwa gədibe-a dawu continentalbe-a səta subarctic-a polar-a yalabe-aro saadəna.

Ilmu asalbe

Kalima "Asia" də suro zaman ngarkimeyen fəlangzənaro təmazana (Hittite: 𒀸𒋗𒉿, romanized: aš-šu-wa) shidoni buro salakkin nasha yala-fəte Anatoliaye basro maanazədə. Kalmadə suro rekodda Hittiteben fəlezəna futu kəlakəl kəriyewa Assuwanbe Troy kunten mai Hittitebe Tudhaliya Iro kəriwuzanadə kənasartənyiro saa 1400 BCEyeyi.[18][19][20] Kakkadəwa Linear B zaman kərmabedə suronzan kalma aswia mbeji (Mycenaean Greek: 𐀀𐀯𐀹 , romanized: a-si-wi-ja), alamanna am na faldən sandiya gozanadəro manajin.[21][22]Herodotus ye kalmadə anatolia-a kalangai mairi Achaemenid-a məradətəro faidatə, Greece-a Egypt-a gadezəna. Shiye hawarzəna kəla Greeksoye Asiadə su kamu Prometheusben bowozanaro gozana, amma Lydiansdəye gulzana sudə Asies, tada Cotysbe, shidoni sudə təlamma Sardisbero cozənadə.[23] Suro hawar Greekben, "Asia" (Ἀσία au Ἀσίη) shima su "Nymph au Titan ila Lydiabe" wo.[24] Iliad də (Greeks kureye Homer ro kəlzana) Phrygians indi kəriwu Trojan ye dəga sunza Asios (ma'ananzə 'Asian'); Kalmadə darelan am Romaye gozana, sandiye sha faidata lardə Asiaye, fəte Anatoliayen karadəro.[27]Ruwotəma buro salakye Asia'a su continent sammayero faidatənadə shima Pliny.[28]

Kalangai Asia-Europabe

Dunya kureye yakkəro yaktədə Africa-a, Asia-a, Europe-aro faidatə badiwono tun karnu kən 6th BCE lan, dalil ilmuwu cidiye Greekbe jili Anaximander-a Hecataeus-a nankaro.[29] Anaximander ye kalangai ndikate Asia-a Europe-a yedə ci kəmoduwu Phasis ye lan gənawono (kərmadə Rioni) Georgia Caucasus ye lan (ci Poti ye ci kəmoduwu Black Sea ye dən, Surami Pass men kuru kəmoduwu Kura ye lan səta kəmoduwu Caspian yero saadəna), samno do Herodotus ye karnu kən 5th BCE lan zəgayin də.Loktu Hellenisticben, [31] samno adə waltə kalaktəna, kuru kalangai ndikate Europe-a Asia-adə kərmadə Tanais (kəmoduwu Don zamanbe) ro gotəna. Adə shima samno do ləbtəwu zaman Romanbe alamanna Posidonius-a, Strabo-a Ptolemy-aye faidatanadə. Kalangai ndikate Asia-a Europe-a yedə ilmuwu Europe ye sha gargam lan bayanzana.[35] Sweden lan, saa uwu ngawo kənata Peter ye lan, suro sa'a 1730 yen philip johan von strahlenberg ye kakkadi bərin ləbkono kəla kau ural ye də kalangai asiabero shawari cido. Tatishchev ye wono shiye raayi dəga von Strahlenberg ro cina. Shi dareyedə kəmoduwu Embabedə shima kalangayya cidiyabewo.Suro karnu fuwubedən shawariwa kada tədəna hatta kəmoduwu Uralbedə dawu karnu kən 19thben kənasartəna. Kalangaidə dunon Black Sea lan səta Caspian Sea ro kalaktəna shidoni kəmoduwu Uralye cidajinmadə.[36] Kalangai ndikate Black Sea-a Caspian-a yedə nguwusoro kəla kau Caucasus Mountains yen gənatəna, amma loktu laan yalaro gənatəna.[35]

Kalangai Asia-Africabe

Kalangai kate Asia-a Africa-a yedə shima nji Suez ye-a, kuluwu Suez ye-a, kuluwu kime-a, kuru Bab-el-Mandeb-a.[37] Adəye Egypt'a lardə'a indi'aro sədəna, shi Sinai Peninsula də suro Asiayen kuru lardə'a gafsənadə suro Africayen.

Kalangai Asia-Oceania

Kalangai ndikate Asia-a oceania-a yedə nguwusoro na laan suro archipelago Indonesia ye dən gənatin, taganasmaro gədi Indonesia ye dən. Shi Wallace Line də shima nasha Asiabe-a Wallaceabe-a yekcin, nasha nji cidiyabe kate shelves Asiabe-a Australiabe-a. Weber's Line də nasha də'a indiro yaksəna nəm kalkal fauna ye kate asal Asia ye au Australo-Papuan ye lan.[38] Kalangai gədi Wallacea-a Sahul-a yedə Lydekker's Line lan wakiltin. Maluku Islands də (Aru Islands dawun baro) sha kalangai anəmgədi Asia ye lan kara, Aru Islands'a Western New Guinea'a, gədi Lydekker's Line ye lan.sammaso nasha Oceaniabe, sau indiso kəla cidi Australiaben kara.[38] Adamen, nasha Wallaceayedə faltə kate amma Austronesiayeya Melanesiayeya fəlejin, nəm tuska kate sandi indiyedəa. Sammason, nasha fəteye-a ci kəmaduwuye-adə, nəm duno Austronesianyedə, kuru gədi-a cidi-adə nashadə, nəm duno Melanesianyedə.[41] Kalima Southeast Asia'a Oceania'a yedə, karnu kən 19th lan tuwandin, ma'ana kada'a geography'a kada'a tən sandiya baditən dən. Dalil kura do kərtawa Indonesian Archipelago ye də Asian notəye də shima na do mairi'a gade-gade nadən kərmai kərmai notoye (Europe samma gənyi).Lewis-a Wigen-a ye gulzana, "Southeast Asia' ye kalangayyanzə kərmayero kəptədə awo hangal-hangallin wakajin."[42]

Kalangai Asia-Yala Americabe

Kuluwu Beringbe-a kuluwu Beringbe-adə cidi Asiabe-a North Americabe-a yeksəna, kuru adəgai kalangai lardəbe ndikate Russia-a America-aye kunten. Kalangai lardəbe-a dunyabe-adə kərtawa Diomedebe suro Bering Straitben yeksəna, Diomede kuradə Russialan kuru Diomede ganadə United Stateslan. Jazirawa Aleutianbedə sandima kərtawa fətero kərtawa Alaskanben səta kərtawa Russiabe Komandorskibe-a kərtawa Kamchatkabe-aro saadəna. Nguwunzaso sambisoro North America'a leyata, karapka Near Islandsbe fəteyedə dawunbaro.shidoni kəla shelf Asiabedən ngawo North Aleutians Basinben kuru loktu gana laadən Asia'a kəllata, shidoni daji United States'a kəriye transcontinentalbero gojinma. Jazirawa Aleutianbedə yimlan Oceania'a kəllata, dalil darajanza kərtawa Pacificbe cintəza nankaro, kuru nəmkarəngənza Pacific Plate'a nankaro.[43][44][45] Adə zauro duwan təwandinba sonyayi, dalil biogeography nza tropicalye gənyi nankaro, kuru amma nadən nabsanadəa, sandidoni gargammamen amma asal Americayedəa letanadə.[46][47] St. Lawrence Island do yala kuluwu Bering ye də kəriye US ye Alaska ye dəro kara kuru nasha ndaso so'a leyata amma sambisoro nasha yala America ye ro gotin, futu Rat Islands do Aleutian chain ye də yeyi. Nashanza karǝngǝn,Alaska-a Russia-adə kilomita 4 (mil 2.5) bas lan yekkata.

Fasari lejin

Geographical Asiadə awo adabe Europebe asutə dunyabe, Greek kurebe lan baditə, ada gadero təkkəna, asutə kalkal gənyidə kambiyi kada suwudin kəla maananzəben. Asiadə kalangai adabe nashanzə gade-gadedə'a kalkalzənyi.[48] Zaman Herodotus yen, ilmuwu cidiye gana laadə nizam continent yakkə'a (Europe'a, Africa'a, Asia'a) də'a kasatsanyi dalil kate sandiya yektə zahirye ba nankaro.[49] Misallo, Sir Barry Cunliffe, shi do ne professor ilmu archaeology ye Europe ye Oxford lan, Europe də nasha cidiye-a ada ye-a lan "fəte do Asia ye də" wono.[50]Nasha cidiben, Asiadə shima gədi continent Eurasiabe kurawo kuru Europedə shima yala-fəte cididəbewo. Asia-a, Europe-a Africa-a də cidi fal goza kozana-Afro-Eurasia-a kuru cidi fal. Europe sammaso-a nasha Asiabe kura-adə kəla Eurasian Plateben napsana, fətenzən Arabian-a Indian-a kəllata kuru nasha gədi Siberiabe-a (gədi Chersky Rangebe) kəla North American Plateben.

Zaman kurebe

Tahiri Asia be dǝ shiga turin hawar gade gade nashawa ci kǝnjiye kadaye: gǝdiya Asiabe-a, Anǝm Asiabe-a, Anǝmgədizəna Asiabe-a, Central Asiabe-a, Fǝte Asiabe-a. Ci kəmaduwubedə shima fato kəla furum zamanbe dunyalan nowatabewo, falnzawoso batau zərəgə kəmoduwube nyama'ayen fuwuzəna. Jami kəla furum zamanbe mesopotamia-a, zərəgə indusbe-a, kəmoduwu yellowbe-adə awowa jili kada samun. Jami kəla furum zamanbe anyi nzunduwa fasaltə-a tafakkarra alama isawu-a garegare-a falzana. Awowa bəlin gadeso, alamanna ruwoso, nasha woson tətandəna. Bərni so, kəriyeso mairiso sodə cidi sədi anyilan gargada.Nasha steppe dawubedə tussuna am fər-kəlanzabe napsana kuru nashawa Asiabe sammaso steppedən nazayin. Futu buro salakkin steppedən faraktənadə shima amma Indo-Europeyedə, sandidoni təlammanza fəte Asiayeya, anəm Asiayeya, kalangai Chinayeya tarzaanadə, nado Tochariansdə nabsanadə. Nasha yala Asiabedə, Siberia ngəwuso kunten, am steppe nomadsbedə ngəwunzaso sha lezayinba, dalil karaa ngəwu-a, yanawu-a tundra-a nankaro. Nashawa anyi zauro am gana.

Dawudi-a cidiyanzə-adə ngəwusoro kau-a sahara-aye sandiya yeksəna.Nasha steppe dawubedə tussuna am fər-kəlanzabe napsana kuru nashawa Asiabe sammaso steppedən nazayin. Futu buro salakkin steppedən faraktənadə shima amma Indo-Europeyedə, sandidoni təlammanza fəte Asiayeya, anəm Asiayeya, kalangai Chinayeya tarzaanadə, nado Tochariansdə nabsanadə. Nasha yala Asiabedə, Siberia ngəwuso kunten, am steppe nomadsbedə ngəwunzaso sha lezayinba, dalil karaa ngəwu-a, yanawu-a tundra-a nankaro. Nashawa anyi zauro am gana. Dawudi-a cidiyanzə-adə ngəwusoro kau-a sahara-aye sandiya yeksəna.

Zaman daube

Kəriwu Islambe kərmai Byzantine-a Persian-aye kənasartənadəye səkə Fəte Asiabe-a nashawa anəm Central Asiabe-a nashawa fəte Anəm Asiabe-a cidiya kərmainzəyen loktu kəriwuwanzə karnu kən 7medən; Islamdə karnuwa kadaro tartəgəna nashawa anəm Indiabe-a anəmgədi Asiabe-aro kasuwumen nasha Maritime Silk Roadben.[52][53] Mairi Mongolbedə karnu kən 13medən nasha kura Asiabe zuwuna, nasha doni Chinalan səta Europero saadənadə. Kawu Mongolye bətərəm sadinro, kərmai Songyedə jamanza miliyon 120 yeyi mbeji; kom-komi 1300ye ngawo bətərəmdəyen am miliyon 60 yeyi fəlezəna.[54]Black Death də, shima kwasuwa do zauro banna suwudin ma suro gargam adammanayen, shidə suro cidi Asiaye dauyedən fəlangzənaro təmatəna, na do daji Silk Road lan bəlawurozəna də.[55]

Zaman zamanbe

Europe ye suro Asia yero gawo də zauro faida'a ro wallono zaman awowa bəlin notəyen səta fuwuro saadənan, mara njiye Iberia ye banazayinma jili Christopher Columbus so Vasco da Gama so ye zawal bəlin Europe lan səta Pacific Asia ro lezayin kuru kəmaduwu Indian ye ro lezayin dareram karnu kən 15th ye lan.[56] Mairi Russia ye dəye yala-fəte Asia yero tartəgə badiwono karnu kən 17th lan, kuru Siberia samma so-a Central Asia nguwuso-a səmoyin dareram karnu kən 19th ye lan.

Suro Mairiwa Europebe gənyiyen, Mairi Ottomanbedə anatolia'a, Middle East'a yala Africabe'a, balkans'a nguwuso sunotin dau karnu kən 16th yen səta fuwuro sadənan, amma karnu kən 17th lan, manchuye china zuwuna kuru mairi Qing dynasty kokkada. Daula Islambe Mughalbedə (Delhi Sultanate karnu kən 13th səta badiyaram karnu kən 16th ro saadənadə kawuzəna)[57]kuru mairi Hindu Marathabedə karnu kən 16th-a 18th-a lan India ngəwuso sunotin.[58]karnu kən 18th lan səta karnu kən 20th ro saadənan, faltə sanyiyaye lardəwa fəteyedə'a kəllata kuru India'a China'a kərmai arziyibe dunyabe kuraro kalaktə'a kəllata.[59] Mairi British yedə buro salak lan South Asia lan duno'a ro wallono, nasha'a nguwuso kasuwu British ye sowondəna dareram karnu kən 18th-a badiyaram karnu kən 19th-a yen kawu cidiya kərmai British yero gayinro ngawo fitəna 1857 ye lan; Saa 1869 lan Suez Canal tamotəna də, shi done British ye India ro gawo sərana də, kuru Europe ye kəla Africa-a Asia-a ye lan nəm nguwu sədin.[60] Loktu adəlan, dunowa Nasarabedə Chinaga sunotə badizana suro karnu nongutəben notənadən.kasuwu opium ye do British ye banazəyin ma kuru dare kəriwu opium ye də China ro dunozəgəna, awo do lardə diyayero sutuluyin də’a kozənaro.[61][62]

Duno diyaye China'a də, mairi Japanye kərmai kərmaitəyedə, shidoni gədi Asiaye'a, gana laa Southeast Asiaye'a səmowonadə (shidoni buron British'a, Dutch'a, Faransa'aye dareram karnu kən 19th yedən səmowonadə),[63] New Guinea'a, kərtawa Pacificye'a; Duno Japan ye də, citənzə do zaman Meiji ye dareram karnu kən 19th ye lan wazəna də, shi do ilmu sanyaram ye do Nasara’a lan səlina də’a faidatə, kuru adəye səkə, lardə’a Asia ye də’a kozəna.[64][65]Taasir fal kəla Japanben sədənadə shima United States, shidoni kəla Pacificben taasir badizənadə ngawo badiyaram-dawu karnu kən 19thbe fətero tartəgənzəben.[66] Mairi Ottoman ye wurtə badiyaram karnu kən 20th ye dəye səkə Middle East ye sha British-a France-a ye kəriwuzana kuru yeksana.[67]

Zaman kərmabe

Dareram kəriwu dunyabe kən indimi suro saa 1945-a kuru banna zaman kəriwube-a Europe-a mairi Japanbe-a, lardəwa Asiabe kada kəlanza kərmai kərmai notoben sutuluwuna.[68] Kərmai kəlabe Indiayedə rokko lardə gade-gade musləmma South Asiaye nankaro kəltayen isəna, shidoni suro saa 1971yen waltə Pakistan-a Bangladesh-aro yakkatadə; Dareram kəriwu Cold War-a Soviet Union-aye saa 1991 lan lardəwa uwu Central Asiabe zamanbe kərmai kəlabe sowondin.[71]Lardəwa Arabbe laadə faida arzənyibe gozana kəla kəndawu fetebe ngəwu suro kalangainzaben təbandənadən, kuru dunya sammason faida'aro walzana,[72] amma nəmkəlefa Middle Eastbedə suro saa 1948ben lezəna kəriwu Arab-Israelibe-a kuru Americabe fuwumanzəro lezənadə-aye səkkə.[73][74] Lardə'a gədi Asia ye də (Singapore'a Southeast Asia ye'a) nasha razəwu ye lan zauro fuwuzana, lardə'a China ye də, lardə'a kasuwu ye'a wuzəna də'a, cidiya Deng Xiaoping yen, nashanzə'a waltə səwandəna kate lardə'a kura kura dinaye də'a karnu 21st century lan. India ye zauro wurazəna dalil nəm fuwutə razəwuye do saa 1990s lan baditəna də nankaro,[78] nəm talaa zauro nguwu kərma dəro cidiya 20% yen kara;[79]India-a China-a ye citənzadə hangalza kate sandiya indiyedə'a kəllata, Indo-Pacific də kərmadə na do kate China-a askərra kalkaltəgəye-ayen gaska tədinma.[80][81]

Ilmu cidiye

Asia shima nasha dunyabe kurawo. Kashi 9% nasha cidiye samma zǝftǝna (au kashi 30% nasha cidiye dǝ) kuru shima ci njiye zauro kuruwuwo, kilomita 62,800 (39,022 mi). Asia də shima gədi Eurasia ye suro diyau-uwuyen. Shidə gədi Suez Canalbe-a kau Uralbe-a lan kara, kuru anəm kau Caucasusbe-a (au Kuma-Manych Depression) kuru kuluwu Caspianbe-a Blackbe-a lan kara.[13][83] Gədinzən kəmoduwu Pacificbe sha kəlzəna, anəmnzən kəmoduwu Indiabe kuru yalanzən kəmoduwu Arcticbe. Asia də lardə'a 49 ro yakkata, uwu suronzan (Georgia'a, Azerbaijan'a, Russia'a, Kazakhstan'a Turkey'a) sandima lardə'a do Europe lan kara. Nasha cidiye lan, Russia də nasha laa Asia lan kara, amma lardə Europe yero gotəna, ada'a siyasa'a lan.Sahara Gobibedə suro Mongoliaben kuru sahara Arabbedə nasha gədi daubedən kara. Yangtze suro Chinabedə shima kəmoduwu shiro kuruwuwo ba suro continentdəben. Himalayas kate Nepal-a China-adə shima kau shiro kuruwuwo ba dunyalan. Karaa njiye tropicalbedə nasha anəm Asiabedən lezəna kuru karaa coniferousbe-a deciduousbe-adə yalalan cintəzəna.

Nashawa kura-kura

Diwalwa kada mbeji nasha Asiabe yaktəro. Yayaktə isaində nashawaro faidatin, gadeso'a, karapka isawube United Nationsbe (UNSD). Asia'a nasharo yaktə adə United Nationsye dalilla isawuye bas nankaro sədin kuru awo laa kəla siyasayen au nəmkam lardə'a kalangai'ayen gənyi.[84]

• Yala Asiabe (Siberia) [notə 3]
• Asia Dawube
• Fate Asiabe (Gədi daube au gədi karəngəbe-a nasha Caucasusbe-a)
• Anəm Asiabe (cidi Indiabe)
• Gədi Asiabe (Gədi Cintə)
• Anəmgədi Asiabe (Gədi Indiabe-a Indochinabe-a)

Yanawu na laabe

Asiadə zauro alamaram yanawube kada mbeji. Kəndaaram dunyabedə Arctic-a subarctic-a Siberialan səta tropical anəm Indiabe-a Anəmgədi Asiabe-aro saadəna. Nashawa anəmgədibedən kəli, kuru nashawa surobedən harzəna. Kawudowa dunyabe kura-kura laadə nashawa fəte Asiaben wakajin. Shi monsoon circulationdə nasha anəmye-a gədiye-adən zauro nguwu, dalil Himalayasbe mbejidə shima thermal lowdəga suwudin shidoni loktu kəndawuben kəli suwudinma.Nashawa anəmfəte continentbedə zauro kawudo. Siberia də shima na do zauro amusu yala hemisphere ye dəwo, kuru shima na do kasam arctic ye yala America ye ro waljin. Na do zauro cida tropical cyclone ye dunyalan faidatin də shima yala-gədi Philippines ye-a anəm Japan ye-a.

Faltǝ yanawube

zauro faida'a suro Asiaben, sau shi continentdə shima am ngəwuwo. Kawudo karnu kən 20th yedə tajirwa kawudoye suro continent sammason sərayin.[88]: 1459 Kawudodəye kərmu sərayin, kuru məradə kasam amusutəyedə zauro tərayin dalil adəye səkə. Saa 2080 lan, am biliyon 1 yeyi bərniwa Anəm-a Anəmgədi Asiabe-a lan, kəntawu fal kawudo zauro ngəwu saa woson sədinro təmatəna. buron kəli dalil monsoonsben njiye ngəwu səbandin.[88]: 1459Nji do nasha Asia ye də awo gadeye sha lezəna, alamanna gəttəgə nguwutə-a kuru kəmaduwu acidification-a. 1.5 °C (2.7 °F). Asia ye mangrove ecosystems nzə gade-gade də zauro suro kuluwuye tərayin. glaciers kura-kura, shiga "Asian water towers" lan notənadə, gana-ganan yijin.[88]: 1459 Faltəwa anyiye kəla njiyedəye tartəgə kwasuwaye lejin, malaria-a dengue fever-adə nasha tropical-a subtropical-a lan zauro nowata ro waljinro təmatəna.Gargamlan awo do Asia lan tuwandin də Europe-a North America-a lan tuwandin dəga gana. Attǝson, China shima lardǝ gaswa greenhousebe sutuluyinma kurawo suro karnu kǝn 21stben, kuru India shima lardǝ kǝnyakkǝmiwo. Sammason, Asia də kərma dəro 36% awo do ne energy faidatin ma dunyalan, shi do ne 48% ro saadin saa 2050 lan. Saa 2040 lan, shiye kashi 80% coal dinaye dəga gojin kuru kashi 26% gas do ne United States lan faidatin dəga gojin.[88]:84 shi do ne kəndawu fetebe zauro faidatin ma, saa 2050 lan nasha kən yakkəme ro waljin, ngawo China a India a yen.Sandiye awo bəlintəyin də shima 35% awo do ne energy faidatin ma lardə Asia ye lan saa 2030 lan.[88]: 1471. Lardəwa Asiabe ngəwuro kəndaram dunyabe faltəro adaptatədə awo zahirro walzəna, kuru duluwuwa kada suro continentdəben jarabtəna. China.[88]: 1534 Lardəwa laadə fasal kada kurzana alamanna Bangladesh Delta Plan au Japanye Climate Adaptation Act yeyi, [88]: 1508 laadə kuwami yaye cidawa fatobe doni ngəlaro ngalwotəgənyiro təngatəyin.

Siyasa

Lardəwa do ne zauro demokradiya'a Asia lan də sandima Japan'a, Taiwan'a Israel'a futu V-Dem Democracy indices 2024 ye lan.[92]

Razəgə

Asia də shima nasha arziyibe kurawo dunyalan nasha GDP nominal-a PPP-a indison, kuru shima nasha razəwube zauro wurajinmawo.[93] Saa 2023 lan, China də shima lardə do arziyinzə kurawo suro continent dəyen, reta arziyi continent dəye'a GDP nominal lan gozəna. Ngawo adəyen Japan’a, India’a, South Korea’a, Indonesia’a, Saudi Arabia’a, Turkey’a, sandima samma suro lardə’a kura kura 20 do razəwu’a wuzənayen, daraja’a PPP ye lan. Nawa ofisbe dunyabe saa 2011 lan, Asiadə na'a ofisbedə'a nguwuzəna, na'a ofisbedə 4 suro 5 kuraben Asialan: Hong Kong'a, Singapore'a, Tokyo'a Seoul'a. Kashi 68% kamfaniwa dunyabe sodə ofisnza Hong Kong lan mbeji.[95] Dareram saa 1990s-a badiyaram saa 2000s-a lan, razəwu lardə China ye də, awo do suro saa yen wurajin də, kashi 8% ma kozəna. Futu gargamma razəwu ye Angus Maddison ye bayanzəna yedai, India də shima lardə do razəwu dinaye shiro kurawo bawo, saa duwu yakkə kozənadən kawu karnu kən 19th ye dəro, shi də kashi 25% awo sanyiyaram dinaye sutuluyin dəye gozəna. China də shima lardə do ne zauro arziyi lan fuwuzəna ma suro gargam yen kuru shiye India'a yaksana.[101][15][102] Saa mewu kadaro dareram karnu kən findiyen Japandə shima lardə Asiabe arziyinzə kurawo kuru shima lardəwa dunyabe sammason kən indimiwo, ngawo Soviet Union'a kozənayen.(ngaltəram awo’a kasuwuye lan) suro saa 1990 yen kuru Germany ye suro saa 1968 yen. (NB: Lardə’a kada do razəwu’a wuzəna madə kura, alamanna kəlakəl European Union (EU), tawadə kasuwu ye North America ye (NAFTA) au APEC). Adəye suro saa 2010 yen dawono sa China ye Japan'a kozə lardə dunyabe arziyinzə kura kən indimi ro walzənadən. India ye Japan'a kojinro təmatəna nasha GDP ganayen saa 2027 lan.[93]

Dareram saa 1980s-a badiyaram saa 1990s-a lan, GDP Japan ye də, nəm nguwu kungəna faltəye lan, nasha gade Asia ye də’a kəllata də’a samun.[93] Suro saa 1995 yen, arziyi Japan ye də, arziyi US ye də’a tilozəna, shi do ne arziyi kura dinaye lan yim fal lan, ngawo kungəna Japan ye də yen 79 yen/US$ ro saadəna yen.Fuwutə razəwu ye lardə Asia ye lan kəriwu dinaye kən indimi lan səta saa 1990 ro saadənan, lardə Japan ye lan nguwuzəna, kuru nasha’a diyau South Korea ye’a, Taiwan’a, Hong Kong’a, Singapore’a do suro Pacific Rim yen da’ana ma, sandiya Four Asian Tigers lan notəna də, kərma dəro samma razəwu’a fuwuzana ro gozana, kuru sandima GDP nguwu’a suro Asia yen.Asiadə shima continent kurawo dunyalan nəmngəwulan, kuru shidə arzənyi alagəlabe ngəwu, alama kəndawu feturbe-a, karaa-a, bənyi-a, nji-a, shangawa-a, ngarkime-a liwula-a. Sanyaram karewa tandobe lardə Asiabedə adamen zauro dunowa gədi-a anəmgədi Asiabe-a lan, musammanno China-a, Taiwan-a, South Korea-a, Japan-a, India-a, Philippines-a, Singapore-a lan. Japan-a South Korea-a də, nasha kampaniya kura kura lardə’a kadaye lan, amma PRC-a India-a də, nasha kampania kura kura ye lan, nguwujin. Kompani’a kada Europe’a, North America’a, South Korea’a, Japan’a lan cidanza mbeji lardə’a Asia ye fuwutə sadinma so lan, cidawu nguwu butunzə’a awo’a cidaye fuwuzana’a də’a faidatə nankaro.

Futu Citigroup ye saa 2011 lan bayanzəna yeyi, 9 suro 11 yen awo do ne wuratə dinaye suwudin ma.lardəwa do Asia lan isanadə nəm nguwu jamaye-a fandiye-aye sha suwudin. Sandidə sandima Bangladesh-a, China-a, India-a, Indonesia-a, Iraq-a, Mongolia-a, Philippines-a, Sri Lanka-a, Vietnam-a. Asia lan dawudi kungənaye kura-kura yakkə mbeji: Hong Kong-a, Tokyo-a, Singapore-a. Call centres a kuru kasuwu do ne outsourcing gultin də (BPOs) sandima cidawu kura kura ro walzayin lardə India ye lan kuru Philippines lan dalil cidawu nguwu təlam Nasaraye manazayin mbeji nankaro. Nəm nguwu awo’a diyaro yiwoye banazəgə citə India’a China’a ye dawudi kungənaye ro walzana. Sanyaram nzundu hawarbe kura kuru zauro gaskaye nankaro, Indiadə dawudi cida diyaro yiwoye kura ro walzəna.[107]

Kasuwu kate lardəwa Asiabe-a lardəwa continent gadebe-adə ngəwunzaso diwalwa kuluwube doni Asiaro faida'adən tədin.Diwalwa kura-kura fal-fal suro allan fəlangzana. Diwal kuradə ci kəmaduwu Chinabe anəmlan Hanoi men Jakarta'a, Singapore'a Kuala Lumpur'a men Strait of Malacca men Sri Lankan Colombo men datəgəram anəm Indiabe men Male men gədi Africaye Mombasaro lejin (kuru wune: Indo-Pacific), nadən Djiboutiro lejin, daji kuluwu kimemen kəla Suez Canben lejin. Indo-Mediterranean), nadən Haifa'a, Istanbul'a Athens'a men Adriatic samibero lezə yala Italybe Trieste'a maara cidibe Europe'a daube'a gədi Europebe'a kəljin au Barcelona'a Spain'a France'a lan ci njiye yala Europebero lejin. Nasha gana laa kasuwu karewabedə South Africa men Europero lejin. Nasha laa zauro faida'a kasuwu karewa Asiabedə Pacific Rim lan tədin, nasha Los Angeles-a Long Beach-a ro lejin.Arctic ye yitənzədəye zawal mara njiye bəlin yala-gədi Asia lan səta Europe-a yala America-a ro saadəna.[108] Diwal cidiye Europero lejin də shima cida garyewo, nəm gana. gana nasha scopeben. Kasuwu suro Asiabe, kasuwu kuluwube kunten, zauro wurajin.

Suro saa 2010 yen, Asia lan am miliyon 3.3 miliyon mbeji (am do ne arzinyi nza dola US$1 million ye samin fatonza so bawo), gana cidiya North America ye lan am miliyon 3.4. Suro saa 2011 yen, Asia ye Europe'a kəla nəm nguwu am miliyon'a yen.[116] Citigroup ye suro Wealth Report saa 2012 yen gulzana, jumla arzinyi am do Asia lan kadari nza dola miliyon 100 ma kozəna də, kamanza North America ye də’a kozəna buro salak yin.dunyabe "dawudi razəgəbe" gədiro lejin. Dareram saa 2011 yen, am Asiaye 18,000 mbeji nguwuso anəmgədi Asiaye'a, China'a Japan'a lan gananzəyayi $100 million kadari'a mbeji, amma North America lan am 17,000'a kuru Western Europe lan am 14,000'a.[117]

Bəladəriye

Nasha bəladəriye bəladəriye wurajin kuru am Chinese ye ziyarazayin də, MasterCard ye Global Destination Cities Index 2013 lan 10 suro 20 yen bərni'a nasha Asia ye'a Pacific Region ye'a nguwuro sədin kuru buro salakkin bərni lardə'a Asia ye (Bangkok) də shima bərni do am dinaye'a miliyon 1529'a.[122]

Adadu jamabe

East Asia də shima nasha do ne Human Development Index (HDI) ngalwozəna ma nasha dinaye lan, awo do ne HDI lan tuwandin də indiro karəngəzəna suro saa 40 kozənayen, futu hawar do kəla nəlewa’a, ilmu’a, fandi’a yen kulassəna də. China, shima lardə do kən indimi dunyalan nasha HDI ngalwotəgəyen tən saa 2010 lan. Saa 1970, shima lardə do suro "Top 10 Movers" yen dagənama dalil fandiye nankaro nəlewa au ilmuye gənyi. Fandi kəlanzəyedə kashi 21 ro tərana suro saa mewu kozənayen, kuru am miliyon yer kada nəm talaa fandiyen səsangəna. Kuruson shidə suro am kurawa nashadəye ngalwotəgə maarantaro gawo-a kuru kənənga təma-ayen bawo.[123] Nepal, lardə Asia Anəmye,shima kam do ne zauro duwaro lejin ma suro saa 1970 yen dalil nəlewa-a ilmu-a ye lan. Kənənganzə kərmaye adə saa 25 lan nəm kuruwu saa 1970s ye dəga kozəna. Duli uwu woson diyau kozəna kərmadə mowonti primaryro lezayin, suro uwuyen fal saa 40 kozənadəro gəremiya.[123] Hong Kong də shima lardə'a do HDI lan kəllata dəwo (lamba 7 dinalan, shi do suro "fuwutə adammanaye zauro kura" yen), ngawodən Singapore (9), Japan (19) kuru South Korea (22). Afghanistan (155) də shima lardə'a Asiaye do cidiyazənawo suro lardə'a 169 do kulastəna dəyen.[123]

Təlamma

Asiadə fato təlamma kadaye kuru təlamma kadaye. Lardəwa Asiabe ngəwunzaso təlamma falma kozəna shidoni asalnza manatinma. Misallo, futu Ethnologueye gulzənadə, təlamma 700 ma kozəna Indonesialan manatin, təlamma 400 ma kozəna Indialan manatin, kuru 100 ma kozəna Philippineslan manatin. China lan təlamma kada mbeji kuru lardəwa gade-gaden təlamma kada mbeji.

Adinna

Adindo dunyabe kurakura ngəwuso fərtənza Asialan mbeji, adin uwu doni dunyalan zauro tədinmadə kunten (adinbadə dawunbaro), sandima adin Kəristabe-a, Islambe-a, Hindube-a, adin Chinesebe-a (Confucianism-a Taoism-aro yekkata), kuru adin Buddhism-a. Hawar Asiabedə tuskaata kuru kada. Hawar kəla Njiye Kuraben misallo, futu Yewudiwaro suro kitawu Hebrewben suro hawar Nuhuben fəlezanayeyi—kuru dare Kəristaanso suro kitawu Old Testamentben, kuru Musulummaro suro Alquranben—shidə buro salakkin suro hawar Mesopotamianben təbandəna, suro Enûma Eliš-a Epic of Gilgamesh-aben. Hawar Hindubedəye samunnam kəla avatar Vishnuben bayanzəna shi doni Manuro njiye tajirwaro barizənadə. Hawar kureye Chinese ye dəye kəla Great Flood yen zaman kadaro bayanzəna, shi do ne kasadə mairi-a awo alaktəma-a ye məradəzəna ma.

Ibrahimbe

Adinna Abrahambedə suronzan adin Yehudiyabe-a, adin kəristabe-a, adin Islambe-a, adin Druzebe-a, [124] kuru adin Baháʼíbe-adə fəte Asiaben fəlangzana.[125][126] Judaismdə, adin Abrahamye dinadə, Israellan faidatin, lardə asalye kuru nado gargamma lardə Hebrewyedə: shidoni kuro Yewudiwado Middle Eastlan gabsanadə-a kuru am doni diaspora Europelan walzanadə-a, North America-a, nasha gade-gade dunyabe-a; Yewudidə sandima kaduwudo Israellan nguwuwo (75.6%) nəm nguwunzadə miliyon 6.1,[128] amma nəm nguwu adin Yewudiyedə gadezəna. Diya Israelyen amma Yewudiye kureye sənana mbeji Turkeylan (17,400), Azerbaijanlan (9,100), Iranlan (8,756), Indialan (5,000) kuru Uzbekistanlan (4,000), na gade kadaa. Saa 2016lan, ta'adir 14.4-17.5 million (2016, est.)[133] Jewsdə kuro dunyalan kənəngatin, sandiya amma Asiaye ganaro sədin, alammaanna 0.3-0.4& nəm nguwu jamaye continentdəye. Adin kəristabedə adin Asialan zauro tartəgəna, am miliyon 286 ma kozəna suro saa 2010yen futu Pew Research Centerye fəlezənadə,[134] kuru miliyon 364 karənga futu kitawu Britannicaye saa 2014yedən.[135] Christiansdə kashi 12.6% nəm nguwu jama Asiabedə. Philippines-a Timor-Leste-a lan, adin Catholicbedə shima adin zauro ngəwuwo;shidə Spaniards-a Portuguese-a sandima suwudə. Armenia-a Georgia-a lan, adin Orthodoxy gədibedə shima adin zauro ngəwuwo.[136] Gədiya dauyedən, alammaanna Levant-a, Anatolia-a Fars-a, adin kəristabe Syriacbe-a (Coci gədibe) kuru Orthodoxy gədibedə sandima diwalla ganawo, [137] sandi indiso diwalwa kəristabe gədibedə amma Assyriabe au kəristanna Syriacbe. Amma asal gana fəte Asiayedə Coci Catholicye gədiyedəa Orthodoxy gədiyedəa kasatsana.[136] Kəristanna Saint Thomasbe suro Indiabedə fərtənza cida injilabe Thomas Apostlebe karnu kən tilomindən gozana.[138] Nasha kəristabe faidaadə suro Asia dawube-a, Anəm Asiabe-a, Anəmgədi Asiabe-a gədi Asiabe-alan tuwondin.[136]Islam,shi do ne Hejaz lan fəlangzəna ma suro Saudi Arabia zaman ye lan, shima adin kən indimi kura kuru zauro tartəgənama suro Asia yen gananzə yayi musulumma biliyon 1 yeyi də shima 23.8% nəm nguwu jama Asia ye dəga.[139] Kashi 12.7% nəm nguwu musulumma dunyabedə, lardə doni kərmaaro nəm nguwu musulummabe dunyalan mbejidə shima Indonesia, ngawonzən Pakistan (11.5%), India (10%), Bangladesh-a, Iran-a Turkey-a. Makka-a, Madina-a, Jerusalem-adə sandima bərniwa Islambe dunya sammason zauro tahirwo. Hajj-a Umrah-adə am ibadawu musləmmabe dunya sammason Makka-a Madina-aro gərzəyin. Iran də shima lardə Shia ye kurawo. Druzedǝ Fǝte Asiaben tǝwondin, adin kǝnǝnga falbe duwo ilmu am Hamza ibn Ali-a al-Hakim bi-Amr Allah-a, kuru falsafawu Greekbe alama Plato-a Aristotle-aben kara. Adadu am Druzeye dunya sammason miliyon fal yeyi.Kashi 45-50% yeyi Syrialan napsana, kashi 35% səta 40% ro saadənadə Lebanonlan napsana, kuru kashi 10% yeyi sətənyi Israellan napsana. Karəngə adəlan amma Druzeyedə wurajin.[140]

Imani Baháʼíbedə Asialan fəlango, Iranlan (Persia), kuru nadən Mairi Ottomanbe-a, Asia Dawube-a, India-a, Burma-aro tartəgəna zaman Bahá'u'lláhben. Dawu karnu kən 20yedən, wuratə taganasmaro lardəwa Asiabe gadeson wakazəna, dalildə cidawa Baháʼíbe lardəwa musulummabe ngəwuson hukumaye zauro dafsana. Sanamri Lotusbedə fato abadabe kura Baháʼíbe lardə Indiaben.

Ada

Ada Asiabedə adawa-a adawa-a kada kəlzəna shidoni kaduwuwa gade-gade nashadəye karnuwa kadaro zamzanadə. Nasha cidibedə nashawa cidibe arakkəro yakkata: Asia daube-a, gədi Asiabe-a, yala Asiabe-a, anəm Asiabe-a, anəmgədi Asiabe-a, fəte Asiabe-a.[162] Nashawa adə nəm sammaun adaa nzaye sha bayanjin, adin jili fal-a, təlamma-a, kuru jiliwa kunten kunten. Fəte Asiabe, kuru shiga Anəmfəte Asiabe au Gədi Dawube lan notənadə, fərtə adabedə suro kəla furum zaman kurebe Fertile Crescent-a Mesopotamia-ayen, shidoni mairiwa Persiabe-a, Arabbe-a, Ottomanbe-a, kuru adin Abrahambe adin Yehudiyabe-a, adin kəristabe-a, adin Islambe-a suwudənadə.[163] Kəlafərəm zamanbe anyi, sandi doni Hilly flanks lan karadə, sandima dunyalan zauro kureyewo, shaida barebe saa 9000 BCE yeyi mbeji.[164]Kaziyido nəm kura continentdəye suwudənan yayi kuru awowa alagəlaye alammaanna sahara-a kau-a mbejidəman, kasuwu-a kasuwu-adə banaza ada Pan-Asiaye shidoni nasha sammason tartənadə.[165]Israel Chandrasekhar-a Raman-a (Indiya-a), Abdus Salam-a (Pakistan-a), Arafat-a (Kalangai Palestinebe-a), Kim-a (Korea Anəmye-a), Horta-a Belo-a (Timor Leste-a) dawunbaro.

Suro saa 2006 yen, kam Bangladesh ye Muhammad Yunus ye dəro lamba nəlefaye Nobel ye cedo kəla Grameen Bank koktəyen, banki fuwutə jamaye do talaawaro kungəna cinma, musamman maro kamuwa. Shiga nozana kəla awo shiro micro credit gultindəyen, shidoni talaawa-a nəmtalaa-a kolzə kungəna sarzayinma. Am karzayin də kungənadə loktu təkkənadən biyazayin kuru biyazayin də zauro gana. Yunus də shima kura gumnati loktu ganaye wo ngawo 2024 lan Bangladesh quota faltəyen.[166] Dalai Lama də lamba nəlefaye Nobel ye səwandəna, Oslo lan, Norway lan saa 1989 lan.

Am jaja Nobelbe

Tagore, bikke makkaryema kuru ruwoma Bengalibe Santiniketanlan (kərmadə Fəte Bengal, Indialan), lamba Nobelbe suro saa 1913yen zuwuna, shima kam Asiabe buro salakye lamba Nobelbe zuwunawo. Shi lambadə cidawa Tagorebe prose-a nazəmu-a nankaro cedo, shidoni adab lardəbe dunya Nasarabe sammasoro taasir sədənama. Tagore ye kaiyya lardə Indiabe-a Bangladeshbe-a ruwozəna.

Ruwotǝwu Asiabe gade duwo lamba adabbero jaza Nobelbe zuwunadə sandima: Yasunari Kawabata (Japan, 1968), Kenzaburō Oe (Japan, 1994), Gao Xingjian (China, 2006), Orhan Pamuk (Turkey, 2006), kuru Mo Yan (China, 2012). Am laaye ruwotəma Americabe, Pearl S. Buck dəga gozayin.Asian Nobel laureate daraja'a, loktu kada China lan fero missionaries ye lan sədənaye, kuru kitawunzə kada fəlezəna, sandima The Good Earth (1931)-a The Mother-a (1933), kuru gargam amnzə kuraye loktunza China lan, The Exile-a Fighting Angel-a, samma so.

Mother Teresa India ye-a Shirin Ebadi Iran ye-a ro Nobel Peace Prize sadəna kəla ngənəwunza faida'a kuru fuwuma'a kəla demokəradiya-a hakkuwa adammanabe-ayen, musammanno hakkuwa kamuwa-a nduli-aye nankaro. Ebadi də shima kamu Iranye buro salakye kuru kamu musləmmaye buro salakye shimtitidə səwandənama. Shi kam gade Nobel Peace Prize ye zuwuna də shima Aung San Suu Kyi Burma ye kəla kəriwu nəlefaye-a fitəna-a ba-a yen cidiya kərmai askərraye Burma ye lan. Shidə kəla demokəradiyaben kəriwutəma kuru kazadala kungiya lardəbe Demokradiya Burma (Myanmar) lan kuru fursana hangalbe nowata. Shidə adin Buddhist ye kuru shiro Nobel Peace Prize suro saa 1991 lan cedo. Kam Chinaye kəriwutəma Liu Xiaobo dəro Nobel Peace Prize cedo kəla "kəriwunzə kuruwu kuru fitəna-a kəla hakkuwa adammanabe lardə Chinaben" yim kəntawu Octoberbe kawunzə 8 saa 2010. Shima kam Chinesebe buro salakye shimtiti jilifi yayi Chinalan cedo. Suro saa 2014 yen, Kailash Satyarthi India ye-a Malala Yousafzai Pakistan ye-a ro Nobel Peace Prize sadǝna "kǝla kǝriwunza duli-a kuru duli gana-a ro gǝnatǝyen kuru hakku duli samma soye ilmu zamtǝyen".

C.V. Raman də shima kam Asiabe buro salakye lamba Nobelbe suro ilmu kimiyaben səbandənadəwo. Shiye Nobel Prize suro Physicsben zuwuna "kəla cidanzə kəla nur tartəgəben kuru awo shiro sunzə bowotənadəga asutəben". Japan də shima lamba Nobel Prize ye lardə Asia ye sammason zuwuna, 24 ngawodən India ye 13 zuwuna.[needs update]

Amartya Sen (b. 1933) shima ilmuma razəwu ye lardə India ye shi do ne saa 1998 lan lamba Nobel Memorial Prize ye kəla ilmu razəwu ye lan cedo, kəla bana’a do nasha razəwu ye’a, naptəram jamaye’a karno’a yen, kuru kəla masala’a tala’a naptəram jamaye lan.

Am gade Asiabe Nobel Prize-a zuwunamadə sandima: Subrahmanyan Chandrasekhar-a, Abdus Salam-a, Robert Aumann-a, Menachem Begin-a, Aaron Ciechanover-a, Avram Hershko-a, Daniel Kahneman-a, Shimon Peres-a, Yitzhak Rabin-a, Ada Yonath-a, Yasser Arafat-a, José Ramos-Horta-a, Bishop Kim Ximor Lejulos-a. kuru ilmuwu kimiyabe Japanbe 13. Am do ne shimtiti sadǝna dǝ nguwuso Japan lan kuru

Kuru wune

• Karnu Asiabe
• Biskewa Asiabe
• Diwal kura Asiabe
• Nasha kungǝnabe Asiabe
• Biskewa Para Asiabe
• Som bərniwa Asiabe
• Kumbu Asiabe
• Kare njimbe Asiabe
• Gǝdiya Mediterraneanbe
• Dunya gədibe
• Dabbawa Asiabe
• Alama Asiabe
• Som nashawa kura kura suro Asiabe nəm nguwu jamabemen
• Zawal maara cidiye Asiabe