Artropoda
| Title | Artropoda predator penghuni ekosistem persawahan di daerah cianjur, jawa barat  |
|---|---|
| Publication date | 23 Sawan 2017 |
| Published in | Jurnal Entomologi Indonesia |
| Volume | 1 |
| Issue | 1 |
| Page(s) | 9 |
Arthropods (Arthropoda) sandima dabba donyi shila ngawoye ba ma. Sandi tiyi nza lan exoskeleton mbeji, shidonyi chitin lan tǝdǝna ma, nguwu soro calcium carbonate lan tuwandin, tiyi donyi nasha gade gade (metameric) mbeji, kuru appendages indi kǝllata. Wuratə nankaro, sandiye kataffa moultingben lezayin, shilan exoskeletonnzadə fəlezayin bəlinro. Sandidə karapka jiliwa jilitiloa miliyon mewu saminro sadəna. Haemolymph də shima awo donyi bu donyi arthropods lan bowotin ma. Arthropoddǝ nizam bube kaata mbeji,tiyi lan kuli donyi haemocoel lan bowotin ma du, shi donyi haemolymph dǝ suro tiyi ye ro lejin ma. Diya nza yeyi, nasha suro be arthropods be du, kambo soro, nasha laa lan garratǝ. Sandidə nizam zar tiyibe ladder-yeyi mbeji, shidonyi zar tiyibe ventralbe indidə nasha sammason lejin kuru nasha woson ganglia indi kəljin. Kǝla nza dǝ, nasha gade gade kǝltǝ lan tuwandin, kuru kǝrǝn nza dǝ, ganglia donyi nasha adǝye kǝltǝ lan tuwandin, kuru esophagus dǝa dǝrizana. Tartip donyi arthropodsbe yintǝnzǝ a kuru tuluwonzǝ gade gade, kǝndaram nza lan kara, subphylum donyi sandiro kara. Arthropodsdǝ shim kǝltǝna-a kuru ocelli-a faidatayin kururo.Jili alagǝwabe nguwuson, shi ocellidǝ raksǝ nashado nurdǝ isǝnadǝ bas asujin, kuru shi shimdǝ shima bayando, amma shimdo spiderbedǝ shima ocellidǝwo raksǝ fotowa sutuluyin kuru, loktuwa gana laan, raksǝ kokortin awo zamjinmadǝga zamjin. Arthropods so dǝye awoa kemikalye kada mbeji, kambowo soro, bristles kada donyi setae lan notǝna dǝ, shi donyi cuticles nza lan tuwandin ma. Adǝgai lan, kǝnzambinza-a kuru wuratǝnza-a dǝ gade-gade; jili alagǝwa cidibe samma fertilization surobe faidatayin, amma adǝ loktu laan spermdǝga appendagemen au cidimen gǝnatǝlan, injectionlan gǝnyi. Jili alagǝwa suro njiben dasawunadǝ fertilization surobe au diyabe faidatayin.Arthropods samma so ngǝwul sadin, jili alagǝwa kadaye ngǝwul sambin ngawo ngǝwul dǝ suro yaye lan gǝrzayin lan; amma gana laadə jireyero viviparous, alama aphids yeyi. Arthropod hatchlings də gade-gade, nəm kura lan səta grubs ro saadəna, kuru caterpillars donyi tiyi nza kəltəram ba ma kuru gana-ganan metamorphosis lan faidata awo kura ro waljin. Futu yaye hatchlings ro cistayedə ba lan səta loktu kuruwuro kuliwa naptəram jamaye ro cistayinro gadejin. Futu arthropodsbe wuratǝnzǝdǝ zaman Cambrianbero badiyetǝ. Karapka dǝ kambo son monophyleticro gowotǝ.kuru kulashi kadaye arthropods so dǝga cycloneuralians lan (aubiya awo sandiya kǝlzǝna ma) suro superphylum Ecdysozoa ye dǝro banazayin. Sammason, sonyayi, nəmkam ndikate dabbawabedə kuwamiyayi ngəlaro sulhutənyi. Adǝgai lan, alaka kate kungiya arthropod ye dǝ kuwami yaye gashiptana. Kudəro, arthropodsdə banazayin kəmbu adamganabero, kəmburo, kuru awo faida'adə, nasha laamen, kəskawa pollinatorsro. Jili alagəwabe laadə kwasuwa shiwalla amso-a, dabbaso-a, kəskaso-aro tarzayinro nowata.
Ilmu asalbe
[yasa | usullu yasa]Kalima arthropod dǝ Greek lan kedo ἄρθρον thron 'joint', kuru πούς ár pous (gen. ποδός podos) 'shi' au 'shi', shi donyi kǝlanza kǝllata ma'ananzǝ "shi kǝllata", Barthelemy Charles Joseph Dumortier ye suro saa 1832 lan bakkono. Su donyi "Arthropoda" dǝ buro salak lan suro saa 1843 lan ilmuma dabbawa ye donyi Johann Ludwig Christian Gravenhorst (1777-1857) lan faidatana. Futu sudəye fəlangzənadə zauro tuskaata, kuru darajadə Pierre André Latreille au Karl Theodor Ernst von Siebold ro tina, gadeso'a.[1]Arthropods donyi cidi lan danama dǝ sandiya kuli lan bowotin. kalma adǝga gǝnatǝ kǝla "true bugs" yen, kuliwa donyi Hemiptera lan tuwandin ma.[8]
Bayentə
[yasa | usullu yasa]Arthropods du sandima dabba donyi shila ngawoye bawo, tiyi nza yakkata kuru shinza kǝllata.[9] Shila donyi suro lan danama du, chitin, shi donyi N-Acetylglucosamine lan bowotin ma. Kuli kǝskaye, kuli kǝskaye, clades Penetini a Archaeoglenini a suro kuli kǝskaye Phrenapatinae, [11] kuru shidonyi kǝskaye (shidonyi kǝskaye dawun baro) shi donyi calcium carbonate lan tuwandin ma.[12] Endosternite ye kǝltǝnzǝ dǝ, shi donyi suro lan faidatin ma, tiyi lan wajin, kuru shi donyi kǝska Bactrocera dorsalis ye dǝ, calcium phosphate mbeji.[13]
Gadegadetə
[yasa | usullu yasa]Arthropoda dǝ shima dabba donyi kura ma, adadu arthropod ye dǝ 1,170,000 lan sǝta 5~10 million ro saadena, kuru shi dǝ kashi 80% ma kozǝna dabba donyi kǝnǝngatin ma.[14][15] Arthropodbe falnzǝdǝ, kulidǝ, suronzǝn jili alagǝwa kada mbeji shidonyi taxonomicbe gadeso kozǝnaro.[16] Adadu jiliwa alagǝwabe sammaso asutǝdǝ zauro zau. Adəye dalilnzədə shima census modelling assumptionsdəwo nasha gadero tədənadəbe səkə isawu na taganasbe dunya sammasoro faidatənadəga haftəgə nankaro. Kulashi laa saa 1992 lan tǝdǝna dǝye bayanzǝna kǝla jili dabbawa kuru kǝskawa 500,000 mbeji suro Costa Rica tilonzǝ lan, suronzan 365,000 dǝ arthropods.[16]Sandidə wakilla faidaa suro njibe-a, nji shawabe-a, cidibe-a kasambe-a kuru fal suro karapka dabbawa kura-kura indi doni na harratalan kənəngatəro gozanadə; gadedə shima amniotes, shidonyi awo kǝnǝngatinma so dǝ, ngudo so, kuru dabba donyi mammals so.[17] Arthropods shiro ganawo ba a kurawo dǝ sandima crustaceans wo. Shi gana dǝ shima Tantulocarida ye, laa dǝ nǝm kuruwunzǝ micrometer 100 (0.0039 in) yeyi sǝtǝnyi.[18] Shi donyi kura ma dǝ shima jili Malacostraca ye, shi donyi kǝska Japan ye dǝ raksǝ mita 4 (13 ft) ro saadin, kuru lobster America ye dǝ nǝm kuranzǝ kilo 20 (44 lbs) ro saadin.
Yayaktǝ
[yasa | usullu yasa]Embryo donyi arthropods be du, yakkata, modules kada lan gartin. Kakanza dareye donyi arthropodsbe du, waneye suronzan nasha kada mbeji, fal woso appendages indi mbeji shi donyi shilan faidajin ma. Son yaye, arthropods ro nowata sammaso kuru fossil arthropods ye dǝ, nasha nza tagmata ro yakkata, shi donyi nasha nza a kuru shilan faidatayin dǝ, diwalwa gade lan faidatayin.[17]
Nasha yakkǝ tiyi kuliwa kadabe kuru nasha indi spiderbe bayantǝdǝ shima dalil yaktǝ adǝbewo.[21] Alama diyabe yaktǝbe bawo suro mitesben.[17]Arthropods so dǝ tiyi lan awoa indi mbeji, sandi donyi suro awoa donyi kǝla kǝlzayin ma, ocular somite fuwu lan, na donyi ci a shim a tuwandin ma, [17] [22] kuru telson ngawo lan, ngawo anus be lan. Buro salak lan, alamaram appendage-bearing ye wo so appendage indi gade-gade mbeji: sami lan, exite donyi yaktǝnyi ma, kuru cidiya lan, endopod donyi yakkata ma. Sandi anyi darelan kǝltǝyin awoa indi falro waljin shidonyi basal segment (protopod au basipod) lan kǝltǝnama, dalami samibe dǝ gill ro waljin kuru dalami cidiyabe dǝ shilan faidatayin.[23][24][20] Appendages donyi crustaceans ye du, taxa donyi baro walzana ma, alama trilobites ye dǝ, dalami gade nza exopods lan bowotin.amma waneye garwa anyi fərtənza faldə kambiwuwa.[25][26][20] Nasha laa arthropods nowata sammason, appendagesdǝ faltǝna, misallo gills, nasha ciye, antennae bayan sabtǝro, [21] au claws nankaro; nasha laa tiyibe lan baro wallono; shidə taidazə nowata kəla shi abdominal appendagesdə baro waljin au zauro faltin.[17]Myriapods a hexapods a indiso kǝla nza samun yayi, hexapods du zauro suro crustacea ye dǝlan kara, amma myriapods dǝ ba, adǝ nankaro trait adǝ gade gade ro tǝtandǝna. Nzǝrai lan, arthropods laa donyi baro walzana ma, alaman na Marrella yeyi, sandi donyi kǝlanza lan tuwandin ma, kǝla nza dǝ, kǝltǝram nza lan tuwandin.[29]
Kataffa fǝlangobe cidatǝ shido awowa anyi samma gade-gade kəltəwadə waneye zauro zau kuru tussuna shiga "Kazəyi kəla arthropodbe" lan nowotə.[30] Suro saa 1960, R. E. Snodgrass be təmanzə sulhu matəyin ba, sau shiye sulhu matədə kəjiro sədin.[Note 2]
Shila diyabe
[yasa | usullu yasa]Shila donyi Arthropod ye du sha cuticle lan tuwandin, awo donyi cellula ye gǝnyi ma, shi donyi tiyi lan tuwandin ma.[17] Cuticles nza dǝ gade gade, amma suronzan awoa yakkǝ mbeji: shi epicuticle dǝ, shidonyi awoa gade dǝa kǝliro sǝdin ma kuru sandiro nzǝliwo cin ma; shi exocuticle dǝ, shi donyi chitin a kuru protein donyi kemikal lan sǝtana ma; kuru endocuticle dǝ, shi donyi chitin a kuru protein donyi kǝrǝn gǝnyi ma. Exocuticle-a endocuticle-a də sandiya procuticle lan nowotə.[32] Nasha tiyibe wo so kuru nasha tiyibe wo so suro cuticle hardenedben zakkata. Joints kate nasha tiyibe-a kuru kate shi tiyibe-adə cuticle lan zaktin.[17]Shi shila donyi suro njiye lan dasawuna ma du, calcium carbonate lan tuwandin. Crustaceans cidibe laadə futu mineraldəga gənatəbe satandəna, sau cidilan raksa calcium carbonate yizənadəro təngatəyinba.[33] Biomineralization dǝ shima awo donyi suro lan danama dǝa lejin, kuru nasha diyabe dǝa lejin. Jarabi indi karəngəye kəla futu biomineralizationye arthropods-a kuru karapka dabbawa gade-aye shawari sadəna kəla shidə awo kəriwube duno'a suwudin,[34] kuru shidəye dabbawadə'a kolzə wurazayin kuru duno'aro waljin shila duno'a suwudinlan; duno.[35][36]Shi cuticle dǝ waneye setae mbeji, shi donyi cells taganas be lan wurajin ma. Setae dǝ siffa nza a faidanza gade gade, appendages yeyi. Misallo, sandidə ngəwusoro naptə awoa fandobero faidatain kasam au kawudo njibe notəro, au awoa kəltaro; aquatic arthropods dǝ setae donyi feather-like setae lan faidata nǝm nguwu donyi suro njiye lan tuwondin ma dǝga sǝrayin kuru kǝmbu donyi suro njiye lan tuwandin ma dǝga sǝrayin; kuliwa suro njiben dasawunadǝ, sandido kasam yintǝmasodǝ, setae yeyi faidata kasam gǝnazayin, loktu cidiya njiben dasagǝnadǝ kuruwuro sǝdin; setae kǝrau, zauro dunowa dǝ sandima spines faitǝyewo.[17]
Arthropods samma so tiyi donyi suro exoskeleton ye lan faidata tiyi nza gǝrzayin yayi, laa so dǝ hydraulic pressure faidata sandiya gǝrzayin, nizam donyi kakanza kawu arthropod ye dǝlan waratazana ma;[37]misallo, spider samma shinza hydraulically lan fəlezayin kuru raksa dunowa suwudin hatta loktu naptəye uskuro saadin.[38]
Moulting
[yasa | usullu yasa]Shi exoskeleton dǝ raksǝ mattǝyin ba, adǝye sǝkǝ wuratu dǝga dabcin. Arthropods so dǝ, shila nza faljin, ecdysis (moulting) lan, aubiya shila nza kureye dǝa, exuviae, ngawo shila bǝlin wurazana lan, shi donyi kǝrtǝnyi ma. Moulting cycles də sambisoro gozayin hatta arthropod də nəm kuranzəro waljin. Katab wuratube kate moult woson (ecdysis) hatta nəmkura jima'iye nazəyinro waljiya instar lan bowotin. Nəm gade-gade kate instarsbedə ngəwusoro faltə tiyibe-a, launu-a, futu-a, adadu nasha tiyibe-a au nəmfarak kəlabe-a lan turin. Ngawo moulting ye lan, ma'ana exoskeleton nza lan, arthropods juvenile ye dǝ kǝnǝnganza goza kozayin hatta walta pupate au moult ro walzayin ro.[39]Buro salak lan, dabba dǝ kǝmbu koljin kuru epidermis nzǝ dǝ nji moulting ye dǝga sutuluyin, tuskano enzymes ye donyi endocuticle dǝga gǝrjin ma kuru adǝye sǝkǝ cuticle dina dǝga sutuluyin. Fasal adə badijin sa shi epidermisdə epicuticle bəlin sutuluyin shiga enzymesro faitəro, kuru shi epidermisdə exocuticle bəlin sutuluyin kuru cuticle dinadə fəlejin. Loktu katap adǝ tamotiya, dabba dǝye tiyinzǝ fujin nji au kasam nguwu gojin lan, kuru adǝye sǝkǝ cuticle dina dǝ yaktin nasha duno ba lan, na donyi exocuticle dina dǝ zauro sarsar lan. Nguwusoro minti kada gojin kawu dabbadəye suro cuticle kureyedən suluwinro. Loktu allan, shi bǝlindǝ limgata kuru zaumaro tǝlala dabbadǝ raksǝ banajinba kəlanzə kuru zauro nəm zaujin, kuru endocuticle bəlində kuwami yaye təbandənyi. Dabbadə kəlanzə'a fəlejin cuticle bəlində'a mattəro, daji exocuticle bəlində'a harden sədin kuru kasam au nji ngəwu'a baro sədin. Dareram loktu adǝben, endocuticle bǝlindǝ tǝbandin. Arthropods kada daji cuticle donyi gǝrzana dǝga gǝrzayin kareyanza walta tuwondin ro.[39]
Sau arthropods so dǝ sandiya tǝliwo ba kuru sandiya gǝrzayin bawo hatta cuticle bǝlin dǝ kǝrǝn ro waljiya, sandi dǝ tajirwa lan kara, sandiya cuticle dina dǝro gǝrzayin kuru awo donyi predators lan bowotin dǝye sandiya bǝtǝrǝmjin. Moulting də shima 80 səta 90% ro saadəna kərmu arthropod ye samma soro.[39]
Nashawa suroye
[yasa | usullu yasa]Tiyi arthropod ye dǝ suro lan yakkata, kuru zar tiyi ye dǝ, muscular, bu ye, kuru excretory ye dǝ, awoa kada mbeji.[17] Arthropods so dǝ dabba donyi coelom lan tuwandin ma du, kuli donyi kate kalǝm a garu tiyi ye lan, shi donyi suro lan awoa tiyi lan dajin ma. Shi donyi dunowa, yakkata ma arthropods be du, faida donyi coelom be du wa sutuluyin, shi donyi hydrostatic skeleton, shi donyi chawu dǝa kǝltǝna ma, siffa dabba be dǝa faljin, adǝye sǝkǝ shilan lejin. Daji coelom donyi arthropod be du, nasha gana ro fulutin, nasha kǝnzambi be lan. Nashanzǝdǝ nguwusoro hemocoel lan gotin, kuli donyi tiyi lan nguwuro lejin ma kuru shilan bu lejin ma.[40]
Yintə-a bu buwo-a
[yasa | usullu yasa]Karəgədə shima tube muscularbewo shidoni cidiya ngawoben lejinma kuru nəmkuruwu hemocoelbe ngəwusoro. Shidə suro ripplesben fəlejin shidoni ngawolan səta fuwuro lejinma, budəga fuwuro lejin. Nasha donyi muscle karǝgǝbe sǝkǝnyi dǝ, elastic ligaments lan au muscles gana lan, awo indison karǝgǝ dǝga garu tiyibe dǝga kǝljin. Nasha karǝgǝben ostia indi mbeji, non-return valves shido bu kolzǝ karǝgǝro gayin amma shiga kolzǝyin kawu fuwuro lejinro.[40] Arthropods so dǝ tartip yintǝye kada mbeji. Jili alawuwa sənanadə ngəwusoro awonza bawo, sau nəmngəwu nasha tiyibedə-a nəmngəwunza-adə shima tartəgə kəske tiyibedəro sədin kuru oxygen ngəwu suwudin. Crustacea dǝ kambowo soro gills nzǝ mbeji shi donyi kǝltǝram nzǝ faltin ma. Arachnids kada fufunza kitawube mbeji.[41] Karəgədə shima tube muscularbewo shidoni cidiya ngawoben lejinma kuru nəmkuruwu hemocoelbe ngəwusoro. Shidə suro ripplesben fəlejin shidoni ngawolan səta fuwuro lejinma, budəga fuwuro lejin. Nasha donyi muscle karǝgǝbe sǝkǝnyi dǝ, elastic ligaments lan au muscles gana lan, awo indison karǝgǝ dǝga garu tiyibe dǝga kǝljin. Nasha karǝgǝben ostia indi mbeji, non-return valves shido bu kolzǝ karǝgǝro gayin amma shiga kolzǝyin kawu fuwuro lejinro.[40] Arthropods so dǝ tartip yintǝye kada mbeji. Jili alawuwa sənanadə ngəwusoro awonza bawo, sau nəmngəwu nasha tiyibedə-a nəmngəwunza-adə shima tartəgə kəske tiyibedəro sədin kuru oxygen ngəwu suwudin. Crustacea dǝ kambowo soro gills nzǝ mbeji shi donyi kǝltǝram nzǝ faltin ma. Arachnids kada fufunza kitawube mbeji.[41]Tracheae, shima tartip donyi dalami donyi garu tiyi ye lan, oxygen donyi cells fal fal ro suwudin ma, myriapods a arachnids a lan.[42]
Nizam zar tiyibe
[yasa | usullu yasa]Arthropods donyi kǝnǝngatin ma dǝ, zar donyi tiyi nza lan lejin ma, cidiya kalǝm lan, kuru nasha wo son zar donyi ganglia indi sǝdin, shi donyi zar donyi sensorybe a motorbe a nasha gade ro lejin ma. Ganglia indi donyi nasha fal lan tuwandin ma du, commissures lan kǝllata (zarra donyi kura ma), shi donyi arthropodya zar tiyi ye ro alamaram ladder yeyi ro cin. Kərgəndə kəladən kara, dərizə kəlzəna kuru nguwusoro sami esophagusben kara. Suronzǝn ganglia fusedbe mbeji, kuru fal au indi donyi kǝla dǝa sǝdin ma, ganglia yakkǝ suro arthropods be lan, amma indi bas chelicerates lan, sandi donyi antennae nza bawo, aubiya ganglion donyi sandiya kǝllata ma bawo.Shi ganglia donyi nasha gade kǝla ye dǝ, nguwu soro kǝrǝn ro karǝngǝ, kuru shilan faidajin. Kuli so lan, ganglia kǝla ye gade so dǝ kǝlta subesophageal ganglia ro waljin, cidiya a ngawo esophagus ye lan. Spider so dǝye tartip adǝ goza fuwuro, sawu ganglia donyi subesophagealbe dǝro kǝltǝna, shi donyi na nguwu cephalothorax lan sǝmoyin ma (fuwu lan "super-segment").[43]
Nizam awo tuluwobe
[yasa | usullu yasa]Arthropodbe jili indi mbeji. Arthropods suro njiye lan, awo donyi biochemicalye nitrogena faljin ma du shima ammonia, shi donyi sum ma, nji lan kǝltǝ mǝradǝtǝna ma. Ammonia də daji membrane lan tuwandin, musamman maro gills lan.[41] Crustaceans samma so nizam adǝ faidatayin, kuru nji nguwu faidatǝnzǝ dǝ shima dalil donyi crustaceans so dǝ dabba cidiye ro kǝnasar bawo.[44] Karapka gade donyi arthropods cidi be du, tartip gade gade satana: awo donyi nitrogen metabolism lan tuwandin ma du shima uric acid, shi donyi awo harrata lan tuwandin ma; Nizam tubule Malpighianbedə uric acid-a kadawu nitrogenbe gade-a suro buben sasərjin. kuru karewa anyi suro hindgutbero zuzəyin, nadən sandiya fecesro duwazayin.[44] Kambo arthropods suro njiye-a kuru cidiye laa-adə tiyinzan awo shiro nephridia gultində mbeji ("kidney gana"), shidəwo kadawu gade sutuluyin colloro.[44]
Hangal
[yasa | usullu yasa]Shi cuticles donyi arthropods be dǝ bayan donyi diya dunyabe dǝga koljin, amma awoa sensors kadaye sandiya gayin aubiya awo sensors lan sǝta nervous system ro kǝltǝyin. Haiyaro, arthropods so dǝye cuticles nza dǝga falzana awo donyi sensors lan bowotin ma dǝro. Touch sensors kada, nguwuso setae, duno gade-gadero jawawu sadin, kəltə dunowalan səta kasam zauro dunowaro saadəna. Chemical sensorsdə awoa kəji-a kaiyya-a tilo suwudin, ngəwusoro futu setaeben. Pressure sensors də nguwusoro membrane lan faidatin, amma zar tiyiye dəro kəllata, ossicles səmoye dəro gənyi. Antenna donyi hexapods ye dǝ suronzǝn awo donyi sensor ye mbeji shi donyi kǝliwu, kǝliwu a kuru temperature a wujin ma.[45]Proprioceptors donyi arthropods be du, awo donyi duno tiyi lan tuwandin ma, kuru futu tiyi lan dungotin ma, zauro asutin. Son yaye, awo gade donyi arthropods lan tuwondin ma dǝ, awo gana laa nowata.[45]
Nurram
[yasa | usullu yasa]Arthropods nguwu so tartip nza kururam zauwa, suronzan shim fal au kada mbeji, kuru pigment-cup ocelli ("shim gana"). Kambosoro, ocelli dǝ raksǝ nasha do nur dǝ ishin dǝ asujin, kaime donyi garu goworam dǝye sǝkǝna dǝ faidatayin. Son yaye, shim donyi spider ye dǝ shima pigment-cup ocelli donyi raksǝ fotowa sutuluyin ma,[45] kuru shi donyi spider ye jumping ye dǝ raksǝ kokortin awo donyi zamjin ma.[46] Shim kǝllatadǝ suronzǝn ommatidia duwu kadaro sagǝdǝna mbeji,columns do ne hexagonal lan bowotin ma. Ommatidium wo so awo donyi kǝlanzǝn asujin ma, cells nzǝ donyi nur ro fanjin ma kuru nguwusoro lens nzǝ a kuru cornea nzǝ a.[45] Shim donyi compound ye dǝ nasha kuruye kada mbeji, kuru raksǝ duwaro letǝ asujin kuru, loktu laan, nur ye yaktǝnzǝ asujin.[47] Foto fal lan, nəm kura ommatidia ye dəye fotowa dəga zauro kəske ro sədin, kuru shim kəllata də ngudowa-a dabbawa mammals-a ye dəga kozəna – amma adə awo zauro kaziyi gənyi, awowa do suro 20 cm (8 in) yen wajin də zauro faida arthropods nguwuro.[45] Arthropods kada launu kurunza mbeji, kuru kuliwa laa sodə zauro kəratəna; misallo, ommatidia kuli kəmabedə suronzən awo kəli-a ultra-violet-a mbeji.[45]
Kənzambi-a wuratə-a
[yasa | usullu yasa]Arthropods gana laa, alaman na barnacles yeyi, sandima hermaphroditic wo, ma'ananzǝ, falnza woso tiyi lan jinsi indi so mbeji. Son yaye, am jili alagǝwabe nguwuso kǝnǝnganza sammason jinsi falro kasharu.[48] Jili kuliwabe gana laa kuru crustaceansdǝ raksa parthenogenesis men tada gozayin, musamman maro kǝndaramdǝye "nǝm nguwunza" sǝrayinro waljiya. Son yaye, arthropods nguwuso kǝnzambi jima'i lan faidatayin, kuru jili parthenogeneticbe dǝ kǝnzambi jima'iyero walzayin sa kǝndaram nza ngǝlaro waljiya.[49] Raktə meiosisbedə zauro tartəgəna kate arthropodsben, sandi doni jima'ilan tada gozayinma-a kuru sandi doni parthenogenetically tada gozayinma-a mbeji.[50]Meiosis də hal arthropods ye kura yaye, faidanzə adaptive ye asutə də, kaziyi do sulhu matənyi ro gotəna,[51] shi donyi alamaramzə sulhu matənyi ma.
Arthropods donyi suro njiye lan tuwondin ma du, misallo horseshoe crabs lan, [52] aubiya suro lan, na donyi ova dǝ tiyi kamuye lan kara kuru sperm dǝ mburo walzǝna. Arthropods cidibe nowata samma nutfa surobe faidatayin. Opiliones (am kərtəmaso), millipedes-a, kuru crustaceans laa-adə awowa ngalwotəgəna jili gonopods au penises faidata nutufadə daataro kamuro sadin. Son yaye, arthropods kongabe nguwuso spermatophores satandin, njiro raksǝyinbama.shi donyi kamuwa ye tiyinzaro gozayin ma. Jili alagǝwa jili anyiye gana laadə kamuwaro təngatəgəna spermatophores donyi cidiro gǝnatǝnama sorin, amma nguwusoro konga dǝ spermatophores bas gǝnazayin sa ada kǝrawube zauro kǝnasartǝro waljiya.[48] Arthropods nguwuso ngǝwul sadin,[48] amma scorpions dǝ ovoviviparous: sandiye tada kǝnǝngatǝyin ngawo ngǝwul dǝ suro yaye lan fəlangzana lan, kuru sandiya loktu kuruwuro yaye ro cistǝgǝro nowata.[53] Arthropods bəlin tambodə jilinza kada, kuru kuliwa tilonzadə awoa zauro ngəwudəga zamzayin. Laaye hatchnzadə alamaram ganaro walzayin (wuratə daataro), kuru loktu laan, alama silverfish yeyi, hatchlingsdə kəmbu sadinba kuru banazayinba sai ngawo moultnza buro salakbedən. Kuliwa nguwu so grubs au caterpillars lan fəlangzayin, sandi donyi tiyi nza yakkata bawo, kuru faltayin awo kura ro waljin, loktu donyi faidajin ba ro gayin lan, shi donyi tiyi larvaye dǝ wurtǝ kuru walta faidata tiyi kura ro waljin.[54]kuru waltə faidatə tiyi kura gartəro.[54] Larvae dragonfly ye dǝ tiyi lan cuticles a kuru tiyi arthropods ye mbeji amma sandi dǝ nji lan yinzayin ba kuru jaws nza gǝrzayin.[55] Crustaceans du shima larvae nauplius ye lan fəlangjin, shi donyi nasha yakkǝ bas lan, kuru appendage indi lan.[48]
Kakanza dareye
[yasa | usullu yasa]Futu alamaram plesiomorphicbe tartǝnzǝdǝ suro extant-a kuru fossil taxa-aben, kakanzǝ darebe arthropods sammasobedǝ shima awoa alaube modularbewo, awoa falnzawoso scleritenzǝn zakkata (armor plate) kuru shilan tiyi indi mbeji.[56] Attəson yayi, shi tiyi kaduwubedə uniramous au biramousdə gashiptə kəlanzən gənyi. Ur-arthropod adə cizə suroye mbeji, antennae kawu ciye-a kuru shim ngawoye fuwu tiyiye-a mbeji. Shidə awo shiro sediment feeder gultindəbe nəmgade-gadezənyiro təmatəna, sediment jilifi yayi kəmburo isayinmadəga sasərjin, [56] amma awoa kaduwube təbandənadəye fəlezəna kəla kakanzə darebe arthropods-a Priapulida-adə awo cinzabe fal: ci kokorrata shidonyi dabbawa tiyinzabe faidatinma.
Kaduwu kureye
[yasa | usullu yasa]Dabbawa Ediacaranbe Parvancorina-a Spriggina-adə, saa miliyon 555 kozənadən, sandima arthropodswo, [58] Arthropods sənana donyi bivalve-ye samunnam ma də, suro zaman Cambrian ye lan tuwandin, saa miliyon 541 səta 539 ro saadənan, lardə China-a Australia-a lan. Cambrian trilobite fossils buroyedə saa miliyon 520 yeyi, amma shi ajidə zauro kada kuru dunya sammason, adəye fəlezəna loktu kadaro mbejiro.[66] Suro Maotianshan shalesben, shido saa miliyon 518 kozǝnadǝn, arthropods jili Kylinxia-a kuru Erratus-adǝ alamaram awoa kaduwube faltǝbe wakilzayinro tǝbandǝna.kate furtu (alama Radiodonta alama Anomalocaris yeyi) a kuru kǝska kǝskaye jireye. Waltəm kulashi suro saa 1970s yen kəla Burgess Shale fossils yen saa miliyon 505 kozənadən arthropods kada asuzana, laadə karapka nowata ndaso maro təkkinba, kuru adəye səkə gashiptə kəla Cambrian explosion yen zauro dunowaro wallono.[69][70][71] Fossil Marrellabe Burgess Shalebedə shima shaida buro salakbe kəla moultingben suwudəna.[72] Fossil buro salakbe larvae pancrustaceanbedə saa miliyon 514 kozənalan suro Cambrianben, ngawodən taxa gade alama Yicaris a Wujicaris a.[73] Kǝla kǝl donyi pancrustaceanbe/crustacean be dǝ (alama Phosphatocopina, Bradoriida a Hymenocarine taxa alamanna waptiids yeyi) [74] Suro karapka donyi kǝskaye lan, Malacostraca, Branchiopoda a Pentastomida bas lan awo donyi Cambrianbe mbeji.[73] Fossil donyi crustacean ye dǝ zaman Ordovician lan sǝta fuwuro sagǝdǝna dǝ zauro nguwu.[77] Sandidə sammaso suro njiben kasharu, waneye dalildə shima ngaltema nizam nji gənatəbe sətandinbadə.[44]
Arthropods də shima awo donyi buro salak lan dabba cidiye asutin ma, saa miliyon 419 kozəna lan suro Late Silurian yen, [41] kuru diwalwa cidiye saa miliyon 450 kozəna lan arthropods ye sadəna.[78] Arthropods so dǝ alamaram donyi kǝla cidiyen kǝnǝngatǝro kǝske ma mbeji; exoskeletons nza kəllatadəye nzəliwo kəla hartəyen cin, bana kəla gravity yen kuru diwal do njiro təngatəgənyi ma.[79] Loktu fallin, eurypterids suro njiye, scorpion-ye samunnam dǝ shima arthropods kurawo, laa dǝ 2.5 m (8 ft 2 in) ro samin.[80]Arachnid donyi dina ma du shima trigonotarbid Palaeotarbus jerami, saa miliyon 420 kozǝna lan zaman Silurian be lan. spider jireyedə,[83] shidoni buro salakkin suro Late Carboniferousben saa miliyon 299 kozənalan fəlezənadə.[84] Loktu Jurassic-a Cretaceous-a yedə fossil spider kada suwudəna, wakilla fatowa zamanbe kadaye mbeji.[85] Scorpion shiro dinawo badə shima Dolichophonus, saa miliyon 436 kozənalan.[86] Silurian-a Devonian-a kada buron gill-breathingro gotəna, adə nankaro raayidə shima scorpionsdə buro salakkin suro njiben dasagəna kuru darelan fufuwa kasam-yintəbe fəlangzana.[87] Son yaye kulashi ngawoye fəlezəna ngəwunzaso shaida tawadə'a kəla kənənga suro njiyeben bawo,[88] amma taxa suro njiye gadedə (misallo Waeringoscorpio) ngəwunzaso kaduwu scorpion cidibedən tuwandin.[89]
Record fossilbe kureye hexapodbedə notənyi, sau am ngəwuso ngəlaro gənatənyi kuru nəmkamza hexapodbedə kambiwuwa. Misal donyi Devonian Rhyniognatha hirsti, saa miliyon 396 lan sǝta 407 ro saadana ma, shi donyi mandibles nzǝ dǝ kuli donyi winged lan tuwandin ma, adǝye fǝlezǝna kǝla kuli donyi buro salak ye dǝ zaman Silurian lan tuwandin.[90]Son yaye kulashi dareye fəlezəna Rhyniognathadə shima myriapodwo, hexapodma gənyi.[91] Hexapod donyi dina ma du shima springtail Rhyniella, saa miliyon 410 kozǝna lan, zaman Devonian be lan, kuru palaeodictyopteran Delitzschala bitterfeldensis, saa miliyon 325 kozǝna lan, zaman Carboniferous be lan.[91] Shi Mazon Creek lagerstätten də suro Late Carboniferous yen, alamanna saa miliyon 300 kozəna yeyi, suronzən jili alagəwa jili 200 yeyi mbeji, laadə zauro kura futu zamanben, kuru fəlezana kəla kuliwadə nashanza zamanbedə sandima kajim kəmbumaso, detrivores kuru kuliwa kəmbumaso. Kuli-a kuli-adə buro salakkin Cretaceous badiyaramlan fəlangzana, kuru kuli kəma fuwuzanadə kawu Cretaceous dareyedən təbandəna amma ngəwuzayi sai Cenozoic daubedən.[92]
Filogeny diyabe
[yasa | usullu yasa]Saa 1952 lan sǝta 1977 ro suwudǝna lan, malumma dabbaye Sidnie Manton a gade soye arthropodsdǝ polyphyleticya kashau, adadu gaden, sandi kakanza so bawo shido kǝlanzǝ arthropoddǝa. Attǝro, sandiye shawari sadǝna kǝla karapka gade-gade yakkǝ "arthropods" dǝye gade-gadero fǝlango, kaduwu kuli-samǝn: chelicerates, suronzan spider-a kuru scorpions-a mbeji; shi suro njiye; kuru uniramia dǝ, suronzǝn onichophorans, myriapods a kuru hexapods a mbeji. Kambiwuwa anyi kambowo soro trilobites-a kozana, sau alaka alaube jili adǝbedǝ asutinba. Am donyi polyphylyya banazain ma dǝye kambiwu sadǝna: nǝm samun kate karapka adǝ ye dǝ shima jaza donyi fǝlango ye, dalil donyi exoskeletons ye kǝltǝna ma;shidonyi karapka yakkǝ dǝye kemikal gade-gade faidata cuticle dǝga sǝrǝn; shidonyi nǝm gade-gade kada mbeji suro gardo shimnza kǝltǝnaben; futu awoa gade-gade suro kǝlaben dasagǝnadǝ-a kuru awoa gade-gade suro kǝlaben dasagǝnadǝ-a kuru awoa gade-gade suro kǝlaben dasagǝna-adǝ raksǝ kakanza fallan fǝlangzayinro kururo zau; kuru shi crustaceans dǝ shiro biramous gultin dǝ shilan gill-a kuru dalami shibe-a gade gade, kuru karapka indi gade dǝ shilan uniramous mbeji shi donyi dalami fal dǝ shilan faidajin ma.[94]Kulashi gade-gade suro saa 1990s bedǝye raayi adǝa kalaksǝna, kuru arthropodsdǝ monophyleticro kasatkata, kalma gaden sandidǝ kakanza falro gozana shido kǝlanza arthropodwo.[95][96] Misallo, Graham Buddbe kulashinzǝ kǝla Kerygmachelaben suro saa 1993-a kuru Opabinia-a suro saa 1996-aye shiga bayanzǝna kǝla dabbawa anyi onychophorans-a "lobopods" gade-gade Cambrianbe-a samun, kuru shiye "kǝska fatobe faltǝbe" bayanzǝna shidonyi "aunts" a arcoth9be-a. Faltǝ adǝye sǝkǝ nasha donyi ""arthropod"" dǝ asutin ba ro wallono, kuru Claus Nielsen ye shawari cina kǝla kungi donyi "Panarthropoda" lan bowotin dǝro.("arthropods samma") amma dabbawa tiyinza kəllata kuru tiyinza kəllatadə sandiya "Euarthropoda" ("arthropods jireye") lan bowotin.[98]
Raayi gade suro saa 2003 yen bayanzana, sa Jan Bergström-a Hou Xian-guang-a ye kambiwu sadǝna dǝn, arthropods dǝ "kufu feroye" anomalocarids ndaso so ro, sandiye fattǝyin kuru walta alamaram donyi anomalocarids lan wurazana ma. Arthropods donyi buro salak lan nowata dǝ, katti zayin, suro lan kǝmbu tuwandin ro, kuru shilan nasha kada mbeji, appendages donyi musamman no gǝnyi ma, shi donyi gills a shi shi lan faidajin ma. Anomalocarids du, futu loktu dǝye lan, dabba donyi kura ma, ci nza taganas be, appendages nza mbeji, lamba nza nowata, laanza dǝ taganas be.tail fins, kuru gills donyi zauro arthropods a gade. Saa 2006 lan, sandiye shawari sadǝna kǝla arthropods dǝ sandima lobopods a tardigrades a karǝngǝwo anomalocarids a kozǝnaro.[99] Saa 2014 lan, tardigrades du arthropods a karǝngǝro asuzana, kuli velvet ye dǝa kozǝnaro.[100]kuru wuratu dabbawa anyibe, shidonyi alamaram kada donyi jarabtǝ Articulatabe banazǝyinma dǝ, nǝm gade kate annelids a kuru Panarthropods burobe a, kuru laa dǝ arthropods lan bawo. Jarabi adǝye anneliddǝa kuru brachiopodsdǝa suro kǝska gadeben, Lophotrochozoa.
Jarabi Ecdysozoa ye dǝ kalkalro waljiya, daji arthropods a annelids a ye yaktǝnza dǝ, kǝla kǝlzayin aubiya kakanza kureye lan waratatin, kuru dareram lan kaduwu gade lan fattǝyin, alaman na non-arthropod ye Ecdysozoa ye dǝa.[101][103]
Arthropod buroye
[yasa | usullu yasa]Karapka kǝnǝngaye diyau dǝ dawun baro (crustaceans, chelicerates, myriapods a hexapods a), alawu donyi fossilye kada, nguwu so badiyaram zaman Cambrian ye lan, taxonomy lan gǝnatǝro zauro zau, aubiya sandi kadaro nǝm kam nza ba lan. Marrella də shima kam buro salakye karafka noata dəga gadezənaro asutəna də.[29] Fasari zamanbe kəla basalben, karapka Arthropodabedə karapka anyi asuzəna, basallan səta crownwardro saadəna:[105][104]Shi "Kura" awu "Siberiid Lobopodians", alaman na Jianshanopodia so, Siberion so Megadictyon so, sandima daraja donyi bayan be wo suro kungiya Arthropoda be lan. “Gilled Lobopodians” du, alaman na Kerygmachela so, Pambdelurion so, Opabinia so, sandima daraja kǝn indimi wo. Radiodonta, shidonyi adamen anomalocarididslan notǝnama dǝ, kǝn yakkǝmi lan kara, kuru shidonyi monophyleticbero gotǝnama. Mowonjin "kufu samibe" samno nasha tawadǝ ba amma suro Deuteropodaben mbeji: [105] Fuxianhuiida-a, Megacheira-a, kuru "jili bivalvedbe" kada Isoxyida-a Hymenocarina-a kunten ro.Fuxianhuiida-a, Megacheira-a, kuru "jili bivalvedbe" kada Isoxyida-a Hymenocarina-a mbeji. Deuteropoda dǝ shima clade donyi karǝngǝro kǝltǝna ma, shi donyi arthropods (kǝnǝnga) dǝa kəljin ma, Shi clade dǝ sha faltǝ faida donyi nasha kǝla be lan, alamanna bayan donyi deutocerebral appendage be lan, shi donyi basal taxa alamanna radiodonts a "gilled lobopodians" a so bawo.[105] Kambiwuwa mbeji kəla nasha karapkawa arthropodbe kadaben. Kulashi laa soye Megacheira dǝga chelicerates a karǝngǝro sowondin, laa so dǝye sandiya diya karapka donyi Chelicerate a Mandibulata a dǝlan tuwondin, sandima stem-group euarthropods wo.Artiopoda ye gǝnatǝnzǝ dǝ (shi donyi trilobites donyi baro walzǝna ma kuru awo gade samunnam ma) shima awo donyi kambiwu ye.[107] Jarabi kuradǝ sandiya suro clade Arachnomorphabe-a Cheliceratesbe-a ro gǝnazǝyin. Son yaye, jarabi bǝlin fal dǝ shima chelicerae dǝ suro awoa indi donyi antennae ro walzǝna ma dǝ, shi donyi trilobites, shi donyi antennae nzǝ mbeji ma, Mandibulata dǝa karǝngǝ Chelicerata dǝa kozǝnaro, suro clade Antennulata yen. Fuxianhuiids, kambowo soro sha arthropods ro shawari sadǝna, sandiya Mandibulates ro sadǝna kulashi karǝngǝye lan.[106] Hymenocarina, karapka donyi arthropods ye, buron sandiya stem-group ro gozana, sandiya mandibulates ro bayanzana, futu mandibles mbeji lan.[104] Som kufuwa arthropodbe-a kuru genera-a († taxa baro walzǝna fǝlejin) "Dinocaridida" † (generally considered paraphyletic,[109] sometimes treated as lobopodians) Kerygmachelidae †[109] Pambdelurion † (possible lobopodian)[106] Mieridduryn † (possible opabiniid)[110] Parvibellus † (possible "Siberiid Lobopodian")[111] Opabiniidae †[109] Radiodonta †[109] Cucumericrus † (possible radiodont) Caryosyntrips † (possible radiodont) Deuteropoda[109] Artiopoda †[106] Trilobita †[112] Agnostida (possibly trilobites)[113] † Nektaspida †[112] Aglaspidida †[112] Cheloniellida †[112] Bushizheia †[114] Erratus[115] † Fengzhengia[116] † Fuxianhuiida †[112] Isoxyida †[117] Kiisortoqia †[118] Kylinxia[68] † Marrellomorpha †[119] Bradoriida †[120] Megacheira † (possibly paraphyletic, alternatively placed as stem-chelicerates)[121] Chelicerata[106] Habeliida †[106] Pycnogonida Prosomapoda "Synziphosurina" (paraphyletic) Xiphosura Dekatriata[122] Chasmataspidida † Eurypterida † Arachnida Phosphatocopina (paraphyletic) Xiphosura Dekatriata[122] Chasmataspidida † Eurypterida † Arachnida Phosphatocopina (possible stem mandibulate)[123] † Mandibulata[106] Hymenocarina †[124] Euthycarcinoidea †[125] Thylacocephala?[126] † Myriapoda Pancrustacea[127] Oligostraca Ostracoda Mystacocarida Ichthyostraca Multicrustacea Cyclida[128] † Thecostraca Tantulocarida Copepoda Malacostraca Allotriocarida Cephalocarida Branchiopoda Remipedia Hexapoda Collembola Protura Diplura Insecta Incertae sedis Aaveqaspis[129] † Arthrogyrinus[130] † Bennettarthra [131] †
Arthropods kǝnǝngatǝma
[yasa | usullu yasa]Shi phylum Arthropoda dǝ shima subphyla diyawu ro yakkata, fal dǝ baro walzǝna:[145]
Artiopods də sandima kufu arthropods suro njiye donyi baro walzana ma, loktu Permian-Triassic ye baro walzana ma, amma sandi də ngawotə badizana kawu awo donyi sandiya cejin dəro, sandi donyi suro Late Devonian ye lan baro walzana ma.[146] Suro dǝn karapka alaman na trilobites a, nektaspids a, aglaspidids a kuru cheloniellids a gade so mbeji. Chelicerates də suronzən nji suro njiye-a kuru fərye-a mbeji, kuru arachnids cidiye alamanna mites-a, harvestmen-a, spider-a, scorpions-a kuru awoa gade sandiya chelicerae-a, appendages donyi sami/fuwu ciye lan mbeji.Chelicerae də suro scorpions-a horseshoe crabs-a yen fəlejin, shi donyi faidata kəmbu lan faidatin ma, amma spider ye də shima fangs donyi sum suwudin ma. Myriapods du millipedes a, centipedes a, pauropods a symphylans a, sandi donyi tiyi nza lan, falnza wo so shi fal awu indi gojin (au loktu gana lan shi ba). Membawa sammaso cidilan dasawunadǝ bas. Pancrustaceans du suronzan ostracods so, barnacles so, copepods so, malacostracans so, cephalocaridans so, branchipods so, remipedes so, hexapods so mbeji. Jami nguwu so suro njiye (indi donyi woodlice a hexapods a dawun baro, sandi indiso cidi lan kara) kuru sandi indi donyi appendages biramous ye mbeji. Shi ngǝwusoro pancrustaceans nguwu so dǝ sandima hexapods cidiye, sandi donyi kuli so, diplurans so, springtails so, proturans so, shinza arakkǝ. Phylogeny donyi arthropodbe du, nasha donyi zauro hangal nzaye kuru kambiwu ye.[147] Kulashi karǝngǝ ye dǝye bayanzana kǝla shi Crustacea dǝ, futu adamen bayantǝna dǝ, shi paraphyletic, Hexapoda dǝ suronzǝn sǝta, [148] Nasha donyi Myriapoda a, Chelicerata a Pancrustacea a dǝ tawadǝ bawo suro saa 2012 yen.au Myriapoda dǝ waneye ya-a Chelicerata-a kuru Pancrustacea-a ye.
Cladogram donyi bayanjin ma du, alaka kate alauwa donyi arthropods be, dareram saa 2010s be lan, [152] [153] [154] kuru loktu donyi clades laa ye:[155]
Adamganaso'a leta
[yasa | usullu yasa]Crustaceans jili crabs so, lobsters so, crayfish so, shrimp so, kuru prawns so də tussuna kəmbu adammanabe lan kara, kuru kərmadə kasuwu nankaro sandiya tərayin.[156] Kuliwa-a kuru kəmbunza-adə gananzə yayi da yeyiro faidajin, kuru adawa kadalan kəli-a detə-a lan bowotin, amma adawa Europebe-a, Hindube-a, Islambe-a ngəwuso gənyi.[157][158] Tarantulas detənadə Cambodia lan kəmbu kəjiro gozana, kuru Piaroa Indians anəm Venezuelabedəye, ngawo kunduli zauro kamma zorjinmadə – shido kəla kəriwuben faitəyedə – tutuluwunan. Adamganasoye notənyilan arthropodsdə kəmbu gaden zuwin,[163] kuru kaltəgəwa nəlewa kəmbubedəye nəmngəwu kəmbu gade-gadero banna suwudin.material.[Note 4][Note 5] Nadin baretə arthropods-a dabbawa gade-a kəmbu adamganabe nankaro, shiro minilivestock gultində, kərmadə dabbawa rotəlan cijin kəla awo kəndaram dunyabe nankaro.[167] Malǝm fatafata kasuwuro gǝnatǝdǝ shima Lepidopteradǝga suwudin nasha malǝm fatafatabero, awoa ilmube fǝletabero, mowontiyaro, na kulashibero, kuru lamarra adabero.
Son yaye, bana donyi arthropods ye kǝmbu adam gana ye ro sadǝna dǝ shima pollination: kulashi saa 2008 ye dǝye kulashi sǝdǝna kǝla kǝska 100 donyi FAO ye kǝmbu ro baretin ma, kuru pollination dǝye daraja nzǝ €153 billion, aubiya kashi 9.5% suro daraja bareye donyi adam gana lan faidatin ma. Pollinating lan, kuli kəmaan də kəmbu kəmaan sətandin, shi do ne furtu sanyiyaram do ne zauro wurajin ma kuru kasuwu dinaye wo.[169]Dane kime cochineal də, shi do ne jili kuliye Central America lan tuwandin ma də, zauro faida'a nasha razəwu ye lan Aztecs-a Mayans-a ro.[170] Nasha də cidiya kərmai Spain ye lan kara də, Mexico ye awo lardə diyayero sutuluyin ma kən indimi ro wallono, [171] kuru kərma dəro cidi do am gaska synthetic ye lan fatsəgəna də waltə səwandin.[172] Shellac, shi donyi resin donyi jili kuli donyi anǝm Asia ye lan tuwandin ma, shi donyi gargam lan faidatin ma nguwuro faidatin ma, shi donyi synthetic resin lan faltin ma, amma kuwamiyayi shilan faidatin katakau lan cidajin kuru kǝmbu ro faidatin. Bu kəska fəryedə awo shiro Limulus Amebocyte Lysate gultində mbeji, shidəwo kərmaaro faidatə kurun kwasuwabe-a mashin kəndarambe-adə kuliwa tajirwa'a baworo jarabtin, kuru shiro meningitis gultində asutin. Forensic entomology dǝ shaida donyi arthropods ye sadǝna dǝ faidata loktu donyi kǝrmu adamganabe dǝga asujin, kuru loktu laan dalilnzǝ dǝga asujin.[173]Karəngə adən kuliwadə hangal gənatəna kəla sandima awowa kurunbe-a awowa gade kurunbe-a tuwondinro.[174]
Nəm kəske fasal tiyi arthropods ye də, sandiya kolzə na'a gade-gaden na cidiye-a suro njiye-a lan genzain, adəye sandiya modelro faidatəro chido. Awo do ne nasha dəye suwudin də, arthropods-a biomimetic robots-a ro kolzə kalkalro lezayin, awonza bannatəna au fattəgəna yayi.[175][176]Arthropods du sandima phylum donyi dunnya lan nguwu yaye, kuru jili arthropodbe duwu kada summa, sandi dǝ kamro ciram gana laa suwudin. Zauro zauro zaudə shima kwasuwa jili malaria kuliwa bu sədinma soye amso'a lejinmadə. Kuliwa gade bu sədinmadə dabbawaro kwasuwa suwudin shi doni dabbawa kada cejin kuru faida gadeye fulujin.[177] Ticks də raksə tick paralysis-a kuru kwasuwa kada parasite-aye suwudin adamganaro.[178] Mites gana laa sandiya karəngəma sodə adamganaro kwasuwa suwudin, kuru zauro fəlejin, [179] kuru gadedə kwasuwa allergybe suwudin, suronzan hay fever-a, asthma-a, eczema-a mbeji.[180]
Jili arthropodsbe kada, musammanno kuliwa amma kuru mites, sandima kuliwa barebe-a karabe-a.[181][182]Jili arthropodsbe kada, musammanno kuliwa amma kuru mites, sandima kuliwa barebe-a karabe-a.[181][182] Mite Varroa destructor də shima kaziyi kura do kuli kəmbuye dunya samma son tuwondin ma wo.[183] Kowori kuliwa arthropodbe kaltəgəbedə kurun kuliwa yezobe ngəwuro faidatəyedə nəlewa adamganabe-a awowa alakkatabe-aro awowa loktu kuruwuro suwudin.[184] Arthropod ye kurun kuli yezoye ro resistance nza tǝra dǝye sǝkǝ kuli ye ro cistaye tǝrayin, kataffa kada faidatǝ lan, biological control ye mbeji.[181] Mites donyi predatory ye dǝ faidajin nasha kuliwa donyi mite lan faidatin ma.[185][186]