Agadez
| Official name | Agadez  |
|---|---|
| Native label | Agadez |
| Continent | Africa |
| Country | Niger |
| Capital of | Agadez Region, Sultanate of Agadez |
| Located in the administrative territorial entity | Tchirozérine Department |
| Located in time zone | UTC+01:00, West Africa Time |
| Coordinate location | 16°58′20″N 7°59′27″E, 16°58′27″N 7°59′11″E, 16°58′24″N 7°59′28″E |
Agadez
[yasa | usullu yasa][1]Agadez də (Air Tamajeq: aZAz, Agadaz), buron shiro Agadès gultin də, shima bərni kura kən uwumi Niger ye də, nəm nguwu amye 110,497 isawu 2012 ye lan. Bərni kura nasha Agadez Region ye də, bərni də suro sahara Sahara yen kara, kuru shima bərni kura Aïr ye, kəlakəl ada Tuareg-Berber ye fal. Gargamdǝ
Gargam
[yasa | usullu yasa]Agadez də kawu karni 14th century ye dəro kokkada, kuru, kasuwu trans-Saharan ye də wurazəna lan, hangal hangal lan bərni kura am Tuareg ye ro wallono, Assodé'a falzəna. Bərnidə kuwami yaye caravans Bilma lan manda suwudin dəga suruna. Suro saa 1449 yen Agadez də sultanate ro wallono, amma darelan mairi Songhai ye sha kəriwuzəna suro saa 1515 yen, Loktu adəlan, bərnidə am 30,000 yeyi. Loktudən, bərnidə shima kotəram kura am zaman kureye kasuwu sadinma kate bərniwa fəte Africaye Kano (nado təlam Hausaye shidoni təlamma adaye kaduwuwa gade-gade bərnidən manazayinmadə, taganasmaro nasha kasuwu-a, adin-a, kərmai-a) kuru Timbuktu-a, kuru North African Medihatadame-a, Ghharapolian-a, oases-a. fowoli. Luwala suro bəladəye gana-ganan sultanate də'a ngaworo kalaksəna, kuru dau karnu kən 19th yen bəladə kaimenzə kureye ro wallono.[4] Am laaye Agadez də shima kərmai kura Ottoman Empire ye suro Africayen hatta karnu kən 19th yero, kawu kərmai France ye sha səmoyinro, amma daawa adə'a am gargamma ye tawatsanyi.[5] Bərnidə Faransaye sha 1906 lan sonotin.[4] Fitəna Kaocen Ag Mohammed ye suro saa 1916 yen wazəna, amma soja'a Faransaye sha kəriwuzana.[4] Faransaye, nasha cintə adə'a ngəlaro sunotinba də, sultan waltəm kalaktəna men sunotin.[4] Daren, Agadezdə na faida'aro wallono suro Tuareg Rebellion 1990s yedən dawu-a yala Nigerye-adən.
2007 lan fitəna
[yasa | usullu yasa]Dalil Tuareg Rebellion kən indimidəye səkə, fitəna gana-gana-a kuru am duwu kada'a nanza faltə-adə nasha Agadezyedə'a lezəna dareram saa 2007 lan səta saa 2009 ro saadənan. Saa 2008 lan. Mara samiye bəladəriye Agadezro letədə kamfani mara samiye Europeyedəye dafkada zaman bəladəriye saa 2007-2008 (September-March). Sanyaram bəladəro letəyedə, shidoni kawu saa 2007ro Niamey'a lardə gade'a kozənadə, dawono. Nashadə sammaso cidiya gomnati Nigeriabe State of Exceptionben gənatəna (bəlawurowa daptə-a, samnowa-a, cidawa siyasabe-a, gadeso-a) suro kəntawu Octoberbe saa 2007ben, bəlintəgəna badiyaram saa 2009ben. Diwalwa Agadezro letə-a letə-adə lattəna, kuru gomnatiye nadə'a karafkawa hawarwu dunyabe ro zakkono. Lamba notənyi (duwu kadaro gulzana) am doni suro bəlayen napsanadə bərnidəro gasaana dalil fitənayen.
Hijra Europero letə
[yasa | usullu yasa]Suro saa 2010s yen, Agadez də bərni kura do hijrawu fəte Africaye do Libya ro lezayin ma kuru Europe ro lezayin ma dəro wallono, Kəla kəriwuwa 2016yedə hijrawudə'a fuluzəna, amma karəngə adəlan bayanna Displacement Tracking Matrixye fəlezəna am 1,212 suro Nigeryen na'a arakkə kəladən wuzanadən farzayin,[9] nguwunzaso Agadezmen isayin. Bərnidə kərmadə hijrawu yer kada fatowa sənana diya bərnidəyen napsana kawu Libyaro lezayinro.[8]