Acid
| Subclass of | Chemical compound  |
|---|---|
| Associated hazard | acid poisoning |
| Has effect | neutralization |
| Opposite of | Base (chemistry) |
Acid də molecule au ion do raksə proton banajin ma (ma’ana hydrogen cation, H+) shi do sha Brønsted-Lowry acid lan notəna ma, au kəltəram electron indi’a kəljin ma, sha Lewis acid lan notənama.[1]
Yayaktə acid ye buro salak ye də sandima proton banama, au acid do Brønsted-Lowry ye. Suro lamarra njiye lan, proton banama də, hydronium ion H3O+ sədin, kuru sandiya Arrhenius acid lan notəna. Brønsted a Lowry a sammason dawari ilmube Arrheniusbedəga awo njilan gənyiro suluwuna. Brønsted-Lowry au Arrhenius acid də suronzən atom hydrogen ye mbeji shi do ne garno kemikal ye ro kəllata ma, shi do ne duno’a banajin ma ngawo H+ ye fattəgə yen.
Aqueous Arrhenius acids də shilan awoa kada mbeji shi donyi bayan kəla acid yen cin ma.[2] Acids də awo njiye lan suluwin, kuru raksə blue litmus dəga kime ro kalakcin, kuru bases a metals laa (misallo calcium) a kəltə manda sədin. Kalima acid də Latin lan acidus lan gowotə, ma'ananzə 'cim'.[3] Sulhu njibe acidbedə pH nzədə 7 lan cidiyanzə kuru sha "acid" lan bowotin (futu "acid lan yirtəna"), amma fasari zauro kəskedə solute basro bowotin.[4] pH ganadə ma’ananzə acidity nguwu, kuru adəye səkə hydrogen cations nguwu suro suluwuben. Chemicals au awowa donyi acid ye mbeji ma dǝ sandiya acidic lan bowotin.
Asid njibe nowatadə suronzan hydrochloric acid (sulhu hydrogen chloridebe shidəwo suro gastric acidben təwandin kuru enzymes yijinmadəga səsangin), asid aceticbe (vinegardə sulhu njibe), sulfuric acid (batəri motoben faidatin), kuru citric acid (tada kəska citrusben təwandin). Futu misalla anyiye fəlezana yeyi, acid də (suro maana colloquial yen) raksə sulhu au awo tahirro waljin, kuru raktə acid lan tuwandin (suro maana zauro kəskelan) sandidə awoa cibbu, awo njiye, au gas. Acid dunowa-a kuru acid dunowa laa-adə awowa bannajin, amma gadeso mbeji misallo carboranes-a boric acid-a.
Jiri acid ye kən indimi də shima Lewis acid, sandi do kəltəram covalent bond ye lan electron indi kəlzain ma. Misallo shima boron trifluoride (BF3), shi do atom nzədə boron də orbitlanzə de mbeji shi do raksə kəltəram covalent bond ro kəljin ma, misallo atom nitrogen ye suro ammonia yen (NH3). Lewis ye awo adə’a gozəna, bayan Brønsted ye də’a sammaro gozəna, acid də kemikal do electron indi kasatcin ma, aubiya protons (H+) kolzə suro sulhu yen, shi do electron indi kasatcin ma. Hydrogen chloride’a, acetic acid’a, kuru acid gade Brønsted-Lowry ye də, raksa kəltəram electron ye’a kəlzayin ba, amma, adə nankaro, Lewis acid gənyi. Nasha gaden, Lewis acid nguwu so Arrhenius awu Brønsted-Lowry acid nza genyi. Suro kalma zamanben, aciddə shima Brønsted acidwo kuru Lewis acid gənyi, dalildə shima chemistsdə sambisoro Lewis aciddəga adəgairo bowozayin.[4]
Ma'ana-a kuru raayi-a Hawar kura: Acid-base kalaktǝ Fasari zamanbedə kəla futu kemikalbe kəltəram acid sammason nowataben kara.
Kambo acid donyi kǝnǝnga lan tuwandin ma du, suro njiye lan yirtin, adǝ nankaro Arrhenius a Brønsted-Lowry a bayan nza du zauro faida’a.
Fasari Brønsted–Lowrybedə shima fasari zauro faidatinmawo; sai loktu gadero bayantənyi ma, acid-base reaction də proton (H+) acid lan base ro kalaktə mbeji.
Hydronium ions də acid futə fasari yakkə sammason. Alcohol’a amines’a də acid Brønsted-Lowry ye ro waljin yayi, sandiye Lewis base ro faidatain dalil electrons indi kəla atom nza oxygen’a nitrogen’a ye lan.
Asid Arheniusbe
Svante Arhenius Saa 1884 yen, svante arrhenius ye awoa sifaro acidity ye də hydrogen cations (H+) ro kaya’a sado, dare sha proton aw hydron lan bowotiya. Arrhenius acid də awo do njiro kəltiya, nəm nguwu H+ ions ye suro njiye lan sərayin.[4][5] Chemists də nguwusoro H+(aq) ruwozayin, kuru hydrogen cation də’a ruwozayin loktu acid-base ye kəltəram nza bayan zayin ma, amma hydrogen nucleus də, proton də, suro njiyen tilonzə bawo, hydronium ion (H3O+) au jili gade (H5O2+, H9O4+). Adə nankaro, Arrhenius acid də sha awo do ne nəm nguwu hydronium ions ye sərayin ro bowotin, loktu njiro kəltiya. Misalladə sandima awowa molecularbe alamanna hydrogen kloraid a acetic acid a.
Arrhenius base də, nasha gade lan, awo do ne nəm nguwu hydroxide (OH-) ions ye sərayin ma, sa suro njiyen yijiya. Adəbe nəmngəwu hydroniumbedəga fulujin dalildə shi ionsdə kəltə H2O moleculesbedəga sədin:
H3O+ (aq) + OH- (aq) ⇌ H2O(nji) + H2O(nji) Dalil nəm kalkal adəbe səkə, nəm nguwu hydroniumbe təraiya, nəm nguwu hydroxidebedə fulutin. Adə nankaro, Arrhenius acid də shima hydroxide ye nəm nguwunzə fulujin, amma Arrhenius base də sha sərayin.
Suro sulhu acidicben, nəmngəwu hydronium ionsbedə moles 10-7 liter fallan kozəna. Kawu pH də def